Տարածաշրջանում շարունակվող լարվածության պայմաններում Իրանի և Ադրբեջանի հարաբերությունները գտնվում են փոխադարձ «ինքնազսպման փուլում»։ Այս մասին նշում է թյուրքագետ Ռուբեն Մելքոնյանը։ Նրա գնահատմամբ՝ երկու երկրներն էլ, կարծես, պատրաստվում են հնարավոր սրացման, սակայն առայժմ գործում են որոշակի գործոններ, որոնք, կարծես, կանգնեցնում են էսկալացիոն սցենարների իրագործումը։
Սակայն, Մելքոնյանի կարծիքով՝ կողմերը կարող են ցանկացած պահի անցնել ավելի ակտիվ գործողությունների, քանի որ ներկայիս հարաբերական լռությունը բավական փխրուն է և կարող է արագորեն փլուզվել։
Իրանի մտահոգությունները Իսրայելի հնարավոր ներկայության շուրջ
Թյուրքագետը հիշեցնում է, որ Իրանը բազմիցս հայտարարել է, որ տարածաշրջանում իր համար անընդունելի է իսրայելական կամ արևմտյան ռազմական ներկայությունը։ Այդ հայտարարությունները հաճախ ուղեկցվում են ակնարկներով, որ նմանատիպ ներկայություն կարող է լինել նաև Ադրբեջանում։
Վերջերս էլ Իրանի զինված ուժերը կոչ էին արել «մուսուլմանական Ադրբեջանին» իր տարածքից դուրս բերել իսրայելական կառույցներն ու ուժերը։ Մելքոնյանի գնահատմամբ՝ այս հայտարարությունները տեղավորվում են Իրանի ռազմավարության շրջանակում, ըստ որի՝ Թեհրանը փորձում է ճնշում գործադրել այն երկրների վրա, որտեղ առկա է արևմտյան կամ իսրայելական ներկայություն։
Նա նշում է, որ այդ տրամաբանությամբ են նաև իրականացվում հրթիռային կամ ռազմական գործողություններ տարածաշրջանի որոշ երկրների նկատմամբ, ինչպիսիք են Արաբական Միացյալ Էմիրությունները կամ Քուվեյթը։
Ադրբեջանի տարածքային և գաղափարական հավակնությունները
Մելքոնյանի խոսքով՝ հակասությունների մյուս կողմը կապված է Ադրբեջանի գաղափարական և տարածքային պատկերացումների հետ։ Նա նշում է, որ Բաքուն հաճախ առաջ է մղում այսպես կոչված «հյուսիսային և հարավային Ադրբեջանի» գաղափարը։
Այդ հայեցակարգի համաձայն՝ Իրանի տարածքում գտնվող Ատրպատական նահանգը ներկայացվում է որպես պատմականորեն ադրբեջանական տարածք, որը բաժանված է Արաքս գետով։ Թյուրքագետի կարծիքով՝ նման գաղափարները սնվում են նաև պանթյուրքիստական կառույցների կողմից, որոնք ակտիվորեն աշխատում են այդ ուղղությամբ։
Մելքոնյանը կարծում է, որ եթե Իրանը որևէ պահի թուլանա, Ադրբեջանը կարող է դառնալ այն առաջին երկրներից մեկը, որը կփորձի ցամաքային ռազմական ներխուժում իրականացնել՝ փորձելով առաջ տանել իր ռազմավարական նպատակները Իրանի որոշ տարածքների նկատմամբ։
Փխրուն կայունություն տարածաշրջանում
Թյուրքագետը նաև նշում է, որ ներկայումս Թուրքիաին այնքան էլ ձեռնտու չէ, որ Ադրբեջանը անմիջապես ներքաշվի պատերազմի մեջ, քանի որ Անկարան ունի որոշակի պարտավորություններ, այդ թվում՝ Շուշիի հռչակագիրի շրջանակում։
Այնուամենայնիվ, Մելքոնյանի գնահատմամբ, տարածաշրջանում պահպանվում է բավական փխրուն և խարխուլ կայունություն։ Եթե իրավիճակը Իրանում դուրս գա վերահսկողությունից, չի բացառվում, որ Թուրքիան փորձի ստեղծել բուֆերային գոտի թուրք–իրանական սահմանին՝ կրկնելով այն գործողությունները, որոնք նախկինում իրականացվել են Սիրիայի հյուսիսում։
Թյուրքագետի խոսքով՝ Մերձավոր Արևելքը պատմականորեն մնում է մեծ տերությունների շահերի բախման գոտի, և ներկայիս զարգացումները այդ մրցակցության հերթական դրսևորումներից մեկն են։