2025 թվականի հուլիսի 22-ին Հայաստանը միջազգային իրավական հարթակում զգալի հարված ստացավ: Ստոկհոլմի առևտրային պալատի արբիտրաժային ինստիտուտը, իր արտակարգ արբիտրաժի շրջանակներում, որոշում կայացրեց ի օգուտ գործարար Սամվել Կարապետյանի և նրա ընտանիքի: Այդ որոշմամբ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը պարտավորվում է ձեռնպահ մնալ բոլոր այն գործողություններից, որոնք ուղղված են Հայաստանի էլեկտրական ցանցերի պետականացմանը:
Արբիտրաժային դատարանը ճանաչեց, որ ՀՀ գործողությունները «Հայաստանի և Կիպրոսի միջև 1995 թվականին կնքված ներդրումների փոխադարձ պաշտպանության մասին համաձայնագրի խախտման լուրջ կասկածներ են առաջացնում»: Թեև առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ սա բացառապես առևտրային վեճ է ներդրողի և պետության միջև, իրականում խոսքը միջազգային իրավական նշանակալի նախադեպի մասին է, որի հետևանքները դուրս են գալիս էներգետիկ ոլորտի սահմաններից և կարող են ազդել Հայաստանի միջազգային ներդրումային վարկանիշի վրա:
Ի՞նչ որոշում կայացրեց արբիտրաժը
Ըստ էության, Ստոկհոլմի դատարանը պաշտպանեց Կարապետյանի դիրքորոշումը՝ նշելով, որ. Հայաստանի կառավարության գործողությունները (ներառյալ «Էներգետիկայի մասին» և «Հանրային ծառայությունների կարգավորման մարմնի մասին» նոր օրենքների ընդունումը) կարող են հանգեցնել ՀԷՑ-ի նկատմամբ վերահսկողության կորստին, հետևաբար՝ անդառնալի վնասի։ Առանց անհապաղ պաշտպանական միջոցառումների հայցվորները, հավանաբար, չեն կարողանա ստանալ վնասի արդար փոխհատուցում։ Մինչև գործի վերաբերյալ վերջնական որոշումը Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավոր է ձեռնպահ մնալ ՀԷՑ-ի բռնագրավմանը կամ կառավարմանը միջամտելուն ուղղված ցանկացած գործողությունից։ Ֆորմալ առումով սրանք ժամանակավոր միջանկյալ միջոցներ են, բայց միջազգային պրակտիկայում դրանք ունեն չափազանց լուրջ կշիռ. դրանց չկատարումը սպառնում է ոչ միայն պատժամիջոցներով միջազգային ներդրումների ոլորտում, այլև ներդրողների վստահության խորը քայքայմամբ։
Նյու Յորքի կոնվենցիան և Հայաստանի պարտավորությունները
Որոշման հրապարակումից հետո որոշ լրատվամիջոցներ անմիջապես հայտնեցին, որ Հայաստանը միացել է 1958 թվականի Նյու Յորքի կոնվենցիային, որը օտարերկրյա արբիտրաժային որոշումների ճանաչումն ու կիրառումը կարգավորող հիմնական միջազգային փաստաթուղթ է՝ վերապահումներով, որոնք թույլ են տալիս որոշ դեպքերում շրջանցել նման որոշումների կիրառումը: Արդյո՞ք դա իսկապես այդպես է: Եկեք պարզենք… Միանալիս Հայաստանն իրոք վերապահումներ արեց, բայց դրանք երկու ստանդարտ վերապահումներ էին, որոնց համաձայն երկիրը ճանաչում է միայն այն արբիտրաժային որոշումները, որոնք կայացվել են կոնվենցիայի կողմ հանդիսացող այլ պետությունների տարածքում, և միայն եթե վեճն առևտրային բնույթի է՝ ըստ Հայաստանի օրենսդրության: Կարապետյանի գործը համապատասխանում է հետևյալ չափանիշներին. արբիտրաժը կայացվել է Շվեդիայում, որը նույնպես կոնվենցիայի կողմ է. վեճը վերաբերում է էներգետիկայի ոլորտում ներդրումային հակամարտությանը, որը միջազգային չափանիշներով ընդհանուր առմամբ մեկնաբանվում է որպես առևտրային: Սա նշանակում է, որ Հայաստանը պարտավոր է ճանաչել և կիրառել Ստոկհոլմի արբիտրաժային որոշումը, նույնիսկ եթե այն ժամանակավոր է: Այնուամենայնիվ, կառավարությունն ունի փոքր մանևրելու հնարավորություն՝ նման որոշումը շրջանցելու համար: Իշխանությունները կարող են փորձել պնդել, որ սա ընդհանրապես ներդրումային վեճ չէ, այլ էներգետիկայի ներքին կարգավորում, որը գտնվում է պետության իրավասության ներքո։ Ավելին, իշխանությունները, ամենայն հավանականությամբ, կընդգծեն, որ ՀԷՑ-ն հանրային ծառայություն մատուցող ընկերություն է, և նրա գործունեությունը կարգավորվում է պետության կողմից օրենքով։ Բացի այդ, նրանք կպնդեն, որ պետությունն ընդունել է ընդամենը կարգավորող իրավական ակտեր և ուղղակիորեն չի միջամտել բիզնեսին, հետևաբար, վեճը առևտրային բնույթ չունի։ Այսինքն՝ Հայաստանի իշխանությունները կփորձեն համոզել դատարաններին, որ վեճը առևտրային բնույթ չունի, և, հետևաբար, Կոնվենցիան կիրառելի չէ։
Մանևրելը արդյունք չի տա
Սակայն նման փաստարկը լավ չի գործում։ Միջազգային պրակտիկայում, հատկապես 2000-ականներց ի վեր, արբիտրաժային դատարանները համակարգված կերպով մերժել են պետությունների փորձերը «թաքնվել» կարգավորող հռետորաբանության հետևում, երբ խոսքը վերաբերում է ներդրողների իրավունքներին միջամտելուն։ Նույնիսկ եթե վեճը վերաբերում է հանրային ծառայության կարգավորմանը, այն համարվում է առևտրային, եթե կա համաձայնագիր ներդրողի և պետության միջև, վեճը վերաբերում է կապիտալ ներդրումներին. այս դեպքում՝ ՀԷՑ-ում բաժնեմասի սեփականությանը և կառավարմանը, և կարող է հանգեցնել գույքային վնասի։ Ներկայիս իրավիճակը համապատասխանում է այս բոլոր նշաններին, այդ իսկ պատճառով նման վեճը գրեթե միշտ դասակարգվում է որպես առևտրային։
Արբիտրաժային որոշումների չկատարման ռիսկերը
Եթե Հայաստանը անտեսի կամ փորձի շրջանցել ՀԷՑ-ի գործով արբիտրաժային որոշումը, դա կարող է հեռահար հետևանքներ ունենալ: Միջազգային ներդրումային պրակտիկայում կա հստակ ըմբռնում. երբ պետությունը մեկ անգամ խախտում կամ չի կատարում միջազգային համաձայնագրով ստանձնած իր պարտավորությունները, դա ազդանշան է դառնում մյուս ներդրողների համար: Արդյունքում, մյուս ներդրողները, նույնիսկ եթե նրանք ներկայումս բաց հակամարտություններ չունեն պետության հետ, կարող են կանխարգելիչ միջոցներ ձեռնարկել՝ հայցեր ներկայացնել արբիտրաժում՝ իրենց ներդրումները պաշտպանելու համար, պահանջել վերանայել գործող պայմանագրերի պայմանները կամ ներառել լրացուցիչ երաշխիքներ, իսկ որոշ դեպքերում պարզապես հրաժարվել հետագա ներդրումներից:
Նրանք, ովքեր արդեն ներդրումներ են կատարել Հայաստանի տնտեսությունում, և հատկապես նրանք, ովքեր հնարավորություն ունեն օգտվելու միջազգային իրավական պաշտպանության մեխանիզմներից (օրինակ՝ երկկողմ ներդրումների պաշտպանության համաձայնագրերի շրջանակներում), կարող են օգտագործել Կարապետյանի գործը որպես նախադեպ: Սա նրանց հնարավորություն է տալիս փաստարկելու, որ Հայաստանը համակարգված կերպով խախտում է իր միջազգային պարտավորությունները:
Համաշխարհային պրակտիկայում արդեն իսկ եղել են նմանատիպ նախադեպեր: 2000-ականների սկզբին Արգենտինան տասնյակ արբիտրաժային հայցերի բախվեց, երբ հրաժարվեց կատարել օտարերկրյա ներդրողների նկատմամբ իր պարտավորությունները: Իսպանիան, փոխելով «կանաչ էներգիայի» ոլորտում կանոնները, նույնպես հայտնվեց դժգոհ ընկերությունների հայցերի ալիքի տակ: Ամենահայտնի գործերից մեկը «ՅՈՒԿՈՍ ընդդեմ Ռուսաստանի» գործն է, որի շրջանակներում Նիդեռլանդների, Լյուքսեմբուրգի և Ֆրանսիայի դատարանները սկսեցին առգրավել արտասահմանում ռուսական ակտիվները՝ հայցվորների օգտին արբիտրաժային որոշումները կիրառելու համար: