Ռուսական կողմը ուսումնասիրել է, թե վերջին շրջանում որ երկրների արտահանողներն են առավել ակտիվորեն զբաղեցնում այն տեղը ռուսական սպառողական շուկայում, որը նախկինում պատկանում էր հայկական արտադրողներին։
Հետազոտության համաձայն՝ Հայաստանի արտահանման նկատմամբ «Ռոսսելխոզնադզորի» սահմանափակումների հետևանքով ռուսական շուկայում առավել մեծ հնարավորություններ են ստացել Ադրբեջանի և Վրաստանի արտահանողները։
Ադրբեջանը արագ զբաղեցրեց հայկական արտադրանքի շուկայական դիրքերը
Ադրբեջանական արտահանողները, ըստ ուսումնասիրության, բավական արագ են կողմնորոշվել և սկսել են Ռուսաստան մատակարարել հենց այն գյուղատնտեսական ապրանքները, որոնք նախկինում զգալիորեն մատակարարվում էին Հայաստանից։
Ադրբեջանի համար ռուսական շուկա մուտք գործելու լուրջ լոգիստիկ խնդիրներ չկան։ Երկու երկրներն ունեն ընդհանուր սահման, իսկ Դաղստանի հատվածում գործում է երեք անցակետ։ Այդ հանգամանքը էապես տարբերում է ադրբեջանական և հայկական արտահանողների հնարավորությունները, հատկապես այն պայմաններում, երբ Վերին Լարսի անցակետում պարբերաբար առաջանում են երկար հերթեր և լոգիստիկ խնդիրներ։
Վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ հունվար-հունիս ամիսներին Ադրբեջանի արտահանողները Ռուսաստանում իրենց ապրանքաշրջանառությունն ավելացրել են ավելի քան 3 տոկոսով։ Սակայն այստեղ կարևոր հանգամանք կա․ «Ռոսսելխոզնադզորի» կողմից հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքի նկատմամբ վերջին սահմանափակումները սկսել են կիրառվել միայն մայիսից։
Հետևաբար, ըստ վերլուծության, ներկայում Ադրբեջանի արտահանման աճը կարող է ավելի մեծ լինել, քան ցույց են տալիս հունվար-հունիս ամիսների ամբողջական տվյալները։
Աճը հատկապես նկատելի է գյուղատնտեսական արտադրանքի ոլորտում։
Ադրբեջանական լոլիկի, ձկան և մրգերի արտահանումն աճել է
Մասնավորապես, ադրբեջանական լոլիկի արտահանման ծավալը Ռուսաստան հասել է մոտ 160-164 միլիոն դոլարի՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճելով մոտ 10 տոկոսով։
Աճել են նաև կորիզավոր մրգերի, այդ թվում՝ ծիրանի արտահանման ծավալները։ Խնձորի վաճառքից ստացված եկամուտն ավելացել է 5,5 տոկոսով։
Առավել էական աճերից մեկը գրանցվել է ադրբեջանական ձկան արտահանման ոլորտում։ Ռուսական շուկա Ադրբեջանի ձկան մատակարարումներն աճել են մոտ 43 տոկոսով։
Աճել է նաև ադրբեջանական հանքային ջրի արտահանումը՝ մոտ 14 տոկոսով։
Այս ցուցանիշները, ըստ ներկայացված վերլուծության, վկայում են այն մասին, որ ադրբեջանական արտադրողները բավական արագ են օգտագործել հայկական արտահանման նկատմամբ սահմանափակումներից առաջացած շուկայական հնարավորությունը։
Միաժամանակ ուշադրության է արժանի մեկ այլ հանգամանք․ ադրբեջանական գյուղատնտեսական արտադրանքի ֆիտոսանիտարական ցուցանիշները, ըստ գնահատականի, միշտ չէ, որ եղել են ներկայիս մակարդակի նման «փայլուն»։ Սակայն ռուսական վերահսկող մարմինների կողմից ադրբեջանական արտադրանքի նկատմամբ նույնպիսի սահմանափակումներ չեն կիրառվել։
Ավելին՝ ռուսական շուկայում ադրբեջանական արտադրանքի աճի մասին խոսելիս անգամ ընդգծվում է, որ ադրբեջանական արտահանողները զբաղեցնում են այն շուկայական դիրքերը, որոնք նախկինում զբաղեցնում էին հայկական մատակարարները։
Շահում են նաև Թուրքիան, Չինաստանը, Եգիպտոսը և Ուզբեկստանը
Հայկական արտադրանքի՝ ռուսական շուկայում ազատված դիրքերը փորձում են զբաղեցնել ոչ միայն ադրբեջանական և վրացական ընկերությունները։
Նույն գործընթացից օգտվում են նաև Թուրքիայի, Չինաստանի, Եգիպտոսի և Ուզբեկստանի արտահանողները։ Սակայն առավել ուշագրավ է Վրաստանի դերը։
Վրացական արտահանողների դեպքում հատկապես մեծացել են կեռասի և բալի մատակարարումները ռուսական շուկա։
Միաժամանակ Ռուսաստանում որոշ շրջանակներ ենթադրում են, որ Վրաստանը կարող է զբաղվել նաև վերաարտահանմամբ։ Վրաստանի էկոնոմիկայի նախարարը նման պնդումները հերքում է։
Այնուամենայնիվ, վիճակագրության մեջ կա ուշագրավ ցուցանիշ․ այս տարի Վրաստանը պատմական ռեկորդ է գրանցել իշխան ձկան արտահանման ոլորտում։ Վրաստանից Ռուսաստան իշխանի արտահանման ծավալները մեկ տարվա ընթացքում աճել են մոտ ինը անգամ։
Դրա վերաբերյալ Ռուսաստանում շրջանառվում են ենթադրություններ, որ Վրաստանում պարզապես հնարավոր չէր այդքան մեծ ծավալով իշխան արտադրել, և այդ արտադրանքը կարող է այլ երկրներից Վրաստան հասած ու այնտեղից Ռուսաստան վերաարտահանված լինել։
Սակայն նման սխեմաները ապացուցելը բավական բարդ է։ Նույն խնդիրը, ինչպես նշվում է վերլուծության մեջ, առաջանում է նաև ադրբեջանական գազի ծագման հարցում, երբ քննարկվում է այն վարկածը, որ Ադրբեջանից Եվրոպա մատակարարվող գազի մի մասը կարող է իրականում ռուսական ծագում ունենալ։
Այս դեպքում, սակայն, անկախ ծագման վերաբերյալ վարկածներից, Ռուսաստանը շարունակում է ստանալ անհրաժեշտ արտադրանքը։
Հայ-ռուսական ապրանքաշրջանառությունն արդեն նվազում էր
Հայկական արտահանման նկատմամբ «Ռոսսելխոզնադզորի» վերջին սահմանափակումները տեղի են ունենում Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև ապրանքաշրջանառության նվազման արդեն ձևավորված միտման պայմաններում։
Հունվարից մինչև մայիսի վերջի հասանելի տվյալներով՝ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը նվազել է մոտ 20 տոկոսով։
Սակայն այստեղ ևս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ժամանակային գործոնը․ «Ռոսսելխոզնադզորի» վերջին սահմանափակումները սկսվել են մայիսին։ Հետևաբար մայիսից հետո անկումը կարող է ավելի խորացած լինել, և ամբողջական ազդեցությունը հնարավոր կլինի գնահատել ավելի ուշ։
Միաժամանակ առկա տվյալները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև առևտրի նվազման միտումը սկսվել էր դեռևս մինչև վերջին սահմանափակումները։
Հայաստանի գյուղատնտեսական արտահանման կախվածությունը Ռուսաստանից նվազում է
Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման աշխարհագրության մեջ ևս վերջին տարիներին էական փոփոխություններ են տեղի ունեցել։
Եթե նախկինում հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքի մոտ 96 տոկոսը գնում էր Ռուսաստանի շուկա, ապա 2025 թվականին այդ ցուցանիշը կազմել է մոտ 70 տոկոս։
Այսինքն՝ Ռուսաստանի շուկան շարունակում է մնալ հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքի գլխավոր ուղղությունը, սակայն դրա մասնաբաժինը զգալիորեն նվազել է։
Միևնույն ժամանակ ուշագրավ է, որ ԵԱՏՄ մյուս անդամ պետությունների՝ Բելառուսի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի հետ Հայաստանի առևտրաշրջանառության մեջ նույնատիպ անկում չի արձանագրվում։ Ընդհակառակը՝ այդ ուղղություններով առևտրի որոշակի աճի միտումներ են նկատվում։
Սա նշանակում է, որ խնդիրը միայն ԵԱՏՄ շուկայի կամ ընդհանուր առևտրային միջավայրի հետ կապված չէ․ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև ապրանքաշրջանառության նվազումն ունի առանձին գործոններ։
Հայաստանի ընդհանուր արտահանման ծավալը գրեթե չի փոխվում
Չնայած Ռուսաստանի շուկայում հայկական արտադրանքի դիրքերի թուլացմանը և հայ-ռուսական ապրանքաշրջանառության նվազմանը՝ Հայաստանի ընդհանուր արտահանման ծավալներում կտրուկ փոփոխություն առայժմ չի արձանագրվում։
Նախորդ տարվա համեմատ ցուցանիշները մոտավորապես պահպանվում են նույն մակարդակի վրա՝ շուրջ 7,9 միլիարդի։
Այսպիսով, տեղի ունեցող գործընթացը ավելի շատ վկայում է ոչ թե Հայաստանի արտահանման ամբողջական կրճատման, այլ դրա ուղղությունների և շուկաների վերադասավորման մասին։ Միաժամանակ Ռուսաստանի սպառողական շուկայում հայկական արտադրանքի ազատված դիրքերը արագորեն զբաղեցնում են այլ երկրների արտահանողները, իսկ առավել նկատելի շահառուների թվում են Ադրբեջանն ու Վրաստանը։