Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի այցը Ղրղզստան՝ ԵԱՏՄ վարչապետների հավաքին մասնակցելու նպատակով, նոր հարցեր է առաջացնում Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերությունների, ինչպես նաև տարածաշրջանային ավելի լայն գործընթացների վերաբերյալ։ Քաղաքական մեկնաբան Հակոբ Բադալյանի գնահատմամբ՝ հատկապես ուշագրավ է այն, որ Փաշինյանը ԵԱՏՄ հանդիպմանը մեկնեց կազմակերպության վերաբերյալ աննախադեպ կտրուկ հայտարարություններից հետո։
Նա հիշեցրեց, որ վերջերս լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ ԵԱՏՄ-ն փաստացի կազմալուծված է և չի աշխատում։ Նա նաև նշել էր, որ եթե հայկական ապրանքների՝ Ռուսաստան արտահանման խնդիրը չլուծվի, դա կարող է դառնալ ԵԱՏՄ-ի «վերջի սկիզբը»։ Միևնույն ժամանակ վարչապետը հայտարարել էր, որ Հայաստանը ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու ծրագիր չունի։
Բադալյանի խոսքով՝ այս հակասությունն ինքնին հարցեր է առաջացնում։ Եթե հայկական ապրանքների հարցի չլուծումը կարող է դառնալ ԵԱՏՄ-ի «վերջի սկիզբը», ապա ինչպե՞ս պետք է այդ գործընթացը պատկերացնել, եթե Երևանը կազմակերպությունից դուրս գալու ծրագիր չունի։
Քաղաքական մեկնաբանի կարծիքով՝ Փաշինյանի հայտարարությունները կարող էին նախատեսված լինել ներքին լսարանի համար, մինչդեռ Ղրղզստանում ԵԱՏՄ շրջանակում քննարկվող հարցերը կարող են ունենալ շատ ավելի լայն քաղաքական և աշխարհաքաղաքական ենթատեքստ։
Հայկական ապրանքների խնդիրը՝ ավելի մեծ գործընթացների մաս
Բադալյանի գնահատմամբ՝ հայկական ապրանքների արտահանման շուրջ ստեղծված իրավիճակը կարող է լինել ոչ թե ինքնուրույն տնտեսական խնդիր, այլ ավելի լայն աշխարհաքաղաքական գործընթացների հետևանք։
Նրա խոսքով՝ կա տպավորություն, որ Հայաստանի տնտեսությունն այդ գործընթացներում հայտնվել է «զոհասեղանին»։ Նա պնդում է, որ պաշտոնական Երևանը քաղաքական դիրքերը պահպանելու և արտաքին աջակցության միջոցով այդ դիրքերի ամրությունն ապահովելու համար կարող է տնտեսական հարցերը ստորադասել ավելի լայն քաղաքական նպատակներին։
Այս համատեքստում Բադալյանը հիշեցնում է նաև Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի հայտարարությունը, որը ԵԱՏՄ վարչապետների հանդիպումից առաջ նշել էր Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև ապրանքաշրջանառության կտրուկ անկման մասին։
2024 թվականին երկու երկրների ապրանքաշրջանառությունը ռեկորդային՝ շուրջ 12 մլրդ դոլարի էր հասել, սակայն այժմ, Օվերչուկի խոսքով, այն նվազել է ավելի քան 20 տոկոսով, և նվազման միտումը կարող է շարունակվել։
Բադալյանի գնահատմամբ՝ սա կարող է վկայել այն մասին, որ Մոսկվան այս պահին պատրաստ չէ հայկական ապրանքների խնդրի համար լուծում գտնել։ Նրա կարծիքով՝ Ռուսաստանը կարող է այս հարցը կապել Հայաստանի արտաքին քաղաքական կողմնորոշման և, մասնավորապես, Եվրամիության հետ հարաբերությունների խորացման հետ։
Նա հիշեցնում է, որ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հուլիսի 27-ին Փաշինյանի հետ հեռախոսազրույցում անդրադարձել էր նաև Եվրամիության հետ հարաբերությունների հարցով հանրաքվեի անցկացման թեմային։ Դրանից հետո Փաշինյանը սկսել էր ավելի կոշտ ձևակերպումներ օգտագործել ԵԱՏՄ-ի վերաբերյալ։
Ինչո՞ւ է Մոսկվայի համար կարևոր Կենտրոնական Ասիան
Բադալյանի կարծիքով՝ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև տնտեսական հակասությունների սրացումը կարող է ունենալ ևս մեկ՝ ավելի լայն ուղղություն։ Խոսքը Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ Ռուսաստանի հարաբերությունների մասին է։
Նրա գնահատմամբ՝ Մոսկվան կարող է Հայաստանի շուրջ ստեղծված իրավիճակն օգտագործել նաև Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ քննարկումներում՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ այդ պետությունները ավելի ակտիվորեն զարգացնում են կապերը Եվրամիության և Արևմուտքի հետ։
Բադալյանը հատկապես առանձնացնում է Ղազախստանի օրինակը։ Նրա խոսքով՝ եթե համեմատենք Ղազախստանի և Եվրամիության միջև քննարկվող առարկայական պայմանավորվածությունները Հայաստանի և ԵՄ հարաբերությունների շուրջ առկա քննարկումների հետ, ապա վերջիններս կարող են շատ ավելի սահմանափակ թվալ։
Այս պատճառով, նրա կարծիքով, Կենտրոնական Ասիայի ուղղությունն ավելի կարևոր է Ռուսաստանի համար, քան Հայաստանի հարցը։ Հայաստանը այս դեպքում կարող է դառնալ միջոց՝ այդ երկրների հետ ավելի լայն քաղաքական քննարկումներ վարելու համար։
Ղրղզստանի հանդիպումը՝ Կենտրոնական Ասիայի նոր ձևաչափից անմիջապես հետո
Բադալյանը ուշադրություն է հրավիրում նաև այն հանգամանքի վրա, որ ԵԱՏՄ վարչապետների հավաքը Ղրղզստանում տեղի է ունենում Կենտրոնական Ասիայի երկրների խորհրդակցական ձևաչափի հանդիպումից ընդամենը օրեր անց։
Խոսքը նախկին «հնգյակի» մասին է, որը 2025 թվականի նոյեմբերից վերածվեց վեցյակի՝ Ադրբեջանի լիարժեք մասնակցությամբ։ Այս ձևաչափի շրջանակում քննարկվում են տարածաշրջանային համագործակցության, տրանսպորտային և լոգիստիկ կապերի, ինչպես նաև Միջին միջանցքի զարգացման հարցերը։
Բադալյանի համոզմամբ՝ այս հաջորդականությունը պատահական չէ։ Հատկապես ուշագրավ է, որ Կենտրոնական Ասիայի վեց երկրների հանդիպումից հետո՝ օգոստոսի 4-ին, Փաշինյանը հեռախոսազրույց է ունեցել Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի հետ։
Քաղաքական մեկնաբանը հարց է բարձրացնում՝ արդյո՞ք Տոկաևը Փաշինյանին խորհուրդ է տվել ԵԱՏՄ վարչապետների հանդիպմանը գնալ և սրել իրավիճակը, թե՞ հակառակը՝ փորձել թուլացնել լարվածությունը, որպեսզի Ռուսաստանը Հայաստանի հետ ստեղծված հակասությունները չտեղափոխի նաև ԵԱՏՄ-ում ընդգրկված Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ հարաբերությունների դաշտ։
Բադալյանի կարծիքով՝ այս հաջորդականությունը հատկապես ուշագրավ է տարածաշրջանային մյուս զարգացումների ֆոնին։
Թրամփի ուղին և ռուսական գնահատականների փոփոխությունը
Այս համատեքստում նա առանձնացնում է նաև Նիկոլ Փաշինյանի՝ ԱՄՆ խաղաղության հարցերով հատուկ բանագնաց Քիթ Քելոգի հետ կապված վերջին շփումները և Սթիվ Ուիթքոֆի առաջիկա այցը Մոսկվա։
Բադալյանը հիշեցնում է, որ Թրամփի ուղու վերաբերյալ գործընթացներում նմանատիպ ակտիվություն արդեն եղել է նախկինում։ Սակայն այժմ իրավիճակը փոխվել է, քանի որ Ռուսաստանը ծրագրի վերաբերյալ ավելի կոշտ գնահատական է տվել։
Նրա խոսքով՝ 2026 թվականի ապրիլին Օվերչուկը հայտարարել էր, որ Թրամփի ուղին կարող է խախտել տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռությունը և առնչություն ունենալ ռուս-պարսկական պատմական պայմանավորվածությունների շրջանակում ձևավորված ստատուս քվոյի հետ։
Բադալյանի գնահատմամբ՝ դրանից հետո Թրամփի ուղու վերաբերյալ Ռուսաստանի կողմից էական նոր հայտարարություններ չեն հնչել։ Հետևաբար, նրա կարծիքով, այժմ կարող է ձևավորվել նոր փուլ, երբ այդ ծրագրի շուրջ քննարկումները նոր ինտենսիվություն են ստանում։
Այս ամենը նա կապում է նաև տարածաշրջանային տրանսպորտային և լոգիստիկ նախագծերի ապագայի հետ, այդ թվում՝ Միջին միջանցքի և Հայաստանի տարածքով նախատեսվող երթուղիների հետ։
Հայկական ապրանքների հարցը կարող է լինել ընդամենը մանրադրամ
Բադալյանը նշում է, որ Հայաստանից Ռուսաստան հայկական ապրանքների արտահանման խնդիրը կարող է շատ ավելի լայն քաղաքական գործընթացների միայն մի մասնիկը լինել։
Նրա գնահատմամբ՝ Հայաստանի տնտեսությունը կարող է հայտնվել ավելի մեծ աշխարհաքաղաքական պայմանավորվածությունների և հակասությունների կենտրոնում՝ որպես բանակցային գործոն։
«Հայկական ապրանքների հարցը ընդամենը մանրադրամ է շատ ավելի խոշոր քաղաքական գործընթացների զոհասեղանին»,– այս տրամաբանությամբ է Բադալյանը գնահատում իրավիճակը։
Նրա կարծիքով՝ Հայաստանի իշխանությունները միջազգային գործընթացներում բավարար չափով չեն կարողացել ձևավորել սեփական քաղաքական սուբյեկտությունը և բանակցային այլ ռեսուրսներ, ինչի արդյունքում այդ գործընթացների գինը կարող է վճարել Հայաստանի տնտեսությունը։