Օրերս Տաշքենդում Ուզբեկստանի, Ղրղզստանի, Թուրքմենստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի և Թուրքիայի երկաթուղային կառույցների ղեկավարները ստորագրել են CASCA+ միջազգային բազմամոդալ երթուղու զարգացման վեցակողմ արձանագրություն։ Համագործակցությունը միտված է Ասիայից Եվրոպա բեռնափոխադրումների կազմակերպման գործնական պայմանների համաձայնեցմանը, այդ թվում՝ բեռնահոսքերի, սակագների, վագոնահարթակների ապահովման և նավահանգիստներում ուշացումների կրճատման հարցերին։
Հայաստանը նախաձեռնության մասնակիցների թվում չէ։ Սա հարցեր է առաջացնում տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացման ծրագրերում Հայաստանի ներգրավվածության և արտաքին քաղաքական հարաբերությունները տնտեսական շահերի վերածելու կարողության վերաբերյալ։
Տնտեսագետ, ՊԵԿ նախկին նախագահ Դավիթ Անանյանի գնահատմամբ՝ CASCA+ երթուղու զարգացումը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանի երկրները գործնական քայլեր են ձեռնարկում իրենց տնտեսական շահերը համաձայնեցնելու ուղղությամբ, մինչդեռ Հայաստանի մասնակցությունն այդ գործընթացում ապահովված չէ։
Հայաստանը դուրս է մնում տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցությունից
Անանյանը հիշեցնում է, որ CASCA+ երթուղու նախորդ ձևաչափը ստեղծվել է դեռևս 2019 թվականին, իսկ Թուրքիան միացել է 2021-ին։ Նրա խոսքով՝ նախաձեռնության անվանման մեջ «+» նշանը պաշտոնապես արտահայտում է նոր մասնակիցներ ընդունելու պատրաստակամությունը, սակայն տարիներ շարունակ զարգացող համագործակցության մեջ Հայաստանի մասնակցությունը չի ձևավորվել։
Տնտեսագետը հակադրում է այս իրավիճակը Հայաստանի իշխանությունների՝ խաղաղության դարաշրջանի և տարածաշրջանային խաչմերուկի դերակատարության վերաբերյալ հայտարարություններին։ «Հոկտեմբերի 9-ին վարչապետը հայտարարում էր՝ «Հասել ենք անհնարինի»։ Նախորդ երկու օրերին վեց երկրները զբաղված էին լիովին արդյունավետ գործով՝ իրենց տնտեսական շահերի համաձայնեցմամբ»,– նշում է Անանյանը։
Նա ուշադրությունը հրավիրում է նաև այն հանգամանքի վրա, որ հոկտեմբերի 8-ին Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպել է Ուզբեկստանի և Թուրքմենստանի նախագահներին։ Պաշտոնական հաղորդագրություններում նշվել են տնտեսական կապերի խորացման և տարածաշրջանային համագործակցության հարցերը, սակայն CASCA+ նախաձեռնության մեջ Հայաստանի ներգրավման վերաբերյալ հրապարակված պայմանավորվածություն չկա։
Արտաքին քաղաքական հարաբերությունները պետք է վերածվեն տնտեսական արդյունքի
Անանյանի կարծիքով՝ արտաքին քաղաքականության արդյունավետությունը պետք է գնահատել ոչ միայն քաղաքական շփումներով և գործընկերային հարաբերությունների մասին հայտարարություններով, այլև դրանց կոնկրետ տնտեսական արդյունքներով։
Նա նշում է, որ Հայաստանի և Վրաստանի միջև առկա է ռազմավարական գործընկերության հռչակագիր, իսկ Կենտրոնական Ասիայի պետությունների հետ պահպանվում են քաղաքական շփումները։ Սակայն, նրա խոսքով, անհրաժեշտ է պարզել՝ արդյոք Հայաստանի ներգրավման առաջարկ է մշակվել, որ գործընկերներն են աջակցել դրան, և ինչ տնտեսական հիմնավորումներ են ներկայացվել։
«Եթե աշխատանք կատարվել է, հանրությունը պետք է իմանա դրա արդյունքն ու խոչընդոտները։ Եթե չի կատարվել, պետք է բացատրվի՝ ինչու»,– ընդգծում է տնտեսագետը։
Նրա գնահատմամբ՝ եթե Հայաստանի բացակայությունը CASCA+ նախաձեռնությունից բավարար չէ այդ երկրների հետ հարաբերությունների որակը գնահատելու համար, ապա այն առնվազն հիմք է՝ պահանջելու պատասխան, թե ինչու այդ հարաբերությունները չեն հանգեցրել նախաձեռնության շրջանակում Հայաստանի մասնակցության ապահովմանը։
Տարանցիկ ուղիների զարգացումը երկարաժամկետ տնտեսական հետևանքներ ունի
Անանյանը շեշտում է, որ խնդիրը միայն տարանցման վճարները չեն։ Նրա խոսքով՝ այսօր ձևավորվող երթուղիների շուրջ հետագայում կենտրոնանալու են պահեստները, վերամշակման ոլորտը, ապահովագրական ծառայությունները, ներդրումներն ու աշխատատեղերը։
Տնտեսագետի գնահատմամբ՝ երբ տնտեսական կապերն ամրապնդվում են Հայաստանը շրջանցող ուղղություններով, այդ համակարգերում հետագայում ներգրավվելն ավելի թանկ և դժվար է դառնում։
Նա ընդգծում է, որ բաց սահմանները, վերականգնված ենթակառուցվածքներն ու մրցունակ սակագները բավարար չեն առանց գործնական աշխատանքի։ Անհրաժեշտ է նաև գործընկերներին համոզել, որ Հայաստանի մասնակցությունը շահավետ կլինի բոլոր կողմերի համար։
«Զուտ «Խաղաղության խաչմերուկ» անվանումը այդ աշխատանքը չի կատարելու»,– ասում է Անանյանը։ Նրա խոսքով՝ իշխանությունները պետք է ներկայացնեն, թե ինչ դիրք է ապահովվել Հայաստանի համար տարածաշրջանի տնտեսական որոշումների ընդունման գործընթացներում։ Մինչ այդ, ըստ տնտեսագետի, պատմական հաջողությունների մասին հայտարարությունները չեն համապատասխանում հրապարակված արդյունքներին։
Անանյանի գնահատմամբ՝ Հայաստանի բացակայությունը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացման վերաբերյալ որոշումներից լուրջ խնդիր է, իսկ այդ իրավիճակը որպես ձեռքբերում ներկայացնելը, նրա կարծիքով, նշանակում է չգիտակցել կամ շրջանցել քաղաքական պատասխանատվությունը։