Հայաստանն այսօր հավասարակշռում է երեք հիմնական արտաքին տնտեսական բևեռների՝ Ռուսաստանի, Եվրամիության և ԱՄՆ-ի միջև՝ ձևավորելով իր տնտեսական քաղաքականությունը՝ հաշվի առնելով կապերի դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտությունը և Ռուսաստանից պահպանվող կախվածությունը: 2024 թվականի և 2025 թվականի առաջին եռամսյակի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս բարդ դինամիկա, որտեղ յուրաքանչյուր գործընկեր զբաղեցնում է իր յուրահատուկ խորշը։
Ռուսաստանը մնում է Հայաստանի խոշորագույն առևտրային գործընկերը՝ ապահովելով երկրի արտաքին առևտրի մոտ 35-40%-ը։ 2024 թվականին ՌԴ հետ ապրանքաշրջանառության ծավալը հասել է գրեթե 12 մլրդ դոլարի և շարունակում է աճել՝ 2025 թվականի առաջին եռամսյակում ավելանալով 37,5%-ով։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանից ՌԴ արտահանումը նվազել է 6,8%-ով, իսկ առևտրային հաշվեկշիռը մնում է բացասական՝ մոտ 420 մլն դոլարի դեֆիցիտով։ Ռուսաստանի հետ առևտրի կառուցվածքում գերակշռում են արդյունաբերական ապրանքները, գյուղատնտեսական արտադրանքը և էներգետիկ ռեսուրսները։ Ռուսական ներդրումները, ընդհանուր առմամբ մոտ 4 մլրդ դոլար, ընդգրկում են տնտեսության ռազմավարական ոլորտներ՝ էներգետիկա, ֆինանսներ, հեռահաղորդակցություն և տրանսպորտ։ Սակայն պատժամիջոցների ճնշումը, ռուբլու անկայունությունը և քաղաքական ռիսկերը այս կախվածությունը դարձնում են խոցելի՝ ընդգծելով դիվերսիֆիկացման կարևորությունը։
Եվրամիությունը ցուցաբերում է կայուն աճ և ամրապնդում է իր ազդեցությունը որպես Հայաստանի կառուցվածքային գործընկեր։ 2024 թվականին ԵՄ հետ ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 2.6 մլրդ դոլար, իսկ 2025 թվականի առաջին եռամսյակում հասել է 729 մլն դոլարի, ինչը կազմում է ընդհանուր արտաքին առևտրի մոտ 11,6%-ը։ ԵՄ երկրներ արտահանումը մինչև 2024 թվականը միջին հաշվով աճել է տարեկան 29,3%-ով, սակայն 2025 թվականի սկզբին մնացել է գրեթե նույն մակարդակի վրա՝ 180 մլն դոլար։ ԵՄ-ից ներմուծումը շարունակում է աճել՝ հասնելով 624 մլն դոլարի, ինչը վկայում է ավելի հավասարակշռված առևտրային կառուցվածքի մասին։ Արտահանումում մեծանում է պատրաստի արտադրանքի և արդյունաբերական սարքավորումների բաժինը, իսկ գործընկեր երկրների շարքում առանձնանում են Գերմանիան, Իտալիան, Ֆրանսիան, Նիդերլանդները և Սլովակիան։ ԵՄ-ն ակտիվորեն աջակցում է Հայաստանում բարեփոխումներին և փոքր բիզնեսի զարգացմանը՝ «Resilience and Growth» ծրագրով մինչև 2027 թվականը նախատեսելով տրամադրել մինչև 2.5 մլրդ եվրո, ինչը նպաստում է ենթակառուցվածքների արդիականացմանը և տնտեսական վերափոխումներին։
ԱՄՆ-ն պահպանում է նիշային դեր՝ կազմելով Հայաստանի արտաքին առևտրի մոտ 2%-ը։ 2024 թվականին ԱՄՆ-ի հետ առևտուրը կազմել է 282 մլն դոլար, իսկ 2025 թվականի առաջին եռամսյակում՝ 123 մլն դոլար։ ԱՄՆ արտահանման հիմնական ապրանքներն են թանկարժեք և կիսաթանկարժեք մետաղները, ադամանդները և ալկոհոլային արտադրանքը, իսկ ներմուծումը կենտրոնացած է բարձր տեխնոլոգիական ապրանքների և էլեկտրոնիկայի վրա։ ԱՄՆ-ի հետ առևտրային հաշվեկշիռը բացասական է՝ մոտ 85 մլն դոլարի դեֆիցիտով։ Չնայած ներդրումների սահմանափակ ծավալներին՝ ԱՄՆ-ն մնում է կարևոր գործընկեր ՏՏ և նորարարությունների ոլորտում՝ բացելով զարգացման հեռանկարներ։
Ընդհանուր արտաքին առևտրային իրավիճակը ցույց է տալիս, որ ապրանքաշրջանառությունը 2025 թվականի առաջին եռամսյակում աճել է 47,1%-ով՝ համեմատած նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի հետ, սակայն ներմուծումն աճել է ավելի արագ՝ 53,5%, քան արտահանումը՝ 39,6%։ Սա հանգեցնում է առևտրային դեֆիցիտի խորացման՝ հասնելով 1.44 մլրդ դոլարի, և ընդգծում է արտահանման ներուժը բարձրացնելու և հաշվեկշռը բարելավելու անհրաժեշտությունը։
Տարածաշրջանային գործընկերները՝ Չինաստանը, ԱՄԷ-ն և Իրանը, նույնպես զգալի ազդեցություն են ունենում։ Չինաստանը դարձել է ներմուծման աճի հիմնական աղբյուր (+60%), սակայն դեպի այդ երկիր արտահանումը կտրուկ նվազել է 73%-ով, ինչը վատթարացնում է առևտրային հաշվեկշիռը։ ԱՄԷ-ում նկատվում է արտահանման զգալի նվազում, սակայն պահպանվում է դրական առևտրային հաշվեկշիռ։ Իրանը ցույց է տալիս փոխադարձ առևտրի չափավոր աճ, հատկապես գյուղատնտեսության և էներգետիկայի ոլորտներում։
Արտահանման կառուցվածքը մնում է կողմնորոշված հումքային ապրանքների վրա՝ թանկարժեք և կիսաթանկարժեք մետաղները կազմում են մոտ 36%, ինչպես նաև պատրաստի սննդամթերքը և հանքային հումքը։ Ներմուծումը հիմնականում բաղկացած է մեքենաներից, սարքավորումներից, տրանսպորտային միջոցներից և քիմիական արտադրանքից, ընդ որում նկատվում է ավտոմեքենաների, էլեկտրոնիկայի և պլաստմասսաների սեգմենտների զգալի աճ։
Այսպիսով, Հայաստանը շարունակում է զարգացնել տնտեսական կապերը երեք հիմնական գործընկերների հետ՝ ձգտելով նվազեցնել Ռուսաստանից չափազանց մեծ կախվածության ռիսկերը՝ ակտիվորեն ընդլայնելով համագործակցությունը Եվրամիության և ԱՄՆ-ի հետ։ Եվրոպական ուղղությունը աստիճանաբար վերածվում է կառուցվածքային գործընկեր՝ աջակցելով կայուն զարգացմանը և բարեփոխումներին, իսկ ԱՄՆ-ն պահպանում է նորարարությունների աղբյուրի ներուժը։ Այս արտաքին տնտեսական բևեռների միջև հավասարակշռությունը դառնում է տնտեսական կայունության և դիվերսիֆիկացման բարձրացման կարևոր գործոն, ինչը փոփոխվող աշխարհաքաղաքական իրավիճակում կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի երկարաժամկետ զարգացման համար։