Հայաստանը քաղաքական առումով հայտնվել է Ռուսաստան-Արևմուտք հակամարտության ջրբաժանին։ Այս մասին նշել է ամերիկագետ Սուրեն Սարգսյանը։ Նրա գնահատմամբ՝ Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև մրցակցությունը նոր երևույթ չէ․ այն գոյություն է ունեցել ինչպես ցարական Ռուսաստանի, այնպես էլ Խորհրդային Միության ժամանակաշրջաններում և շարունակվել է ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։
Սակայն այսօր իրավիճակն էապես տարբերվում է նախորդ ժամանակաշրջաններից։ Սարգսյանի խոսքով՝ Ռուսաստանն ու Արևմուտքն այլևս պարզապես մրցակիցներ չեն, այլ միմյանց ընկալում են որպես թշնամի։ Որպես դրա ամենավառ դրսևորում՝ նա մատնանշում է Ուկրաինայի պատերազմը, որը, նրա գնահատմամբ, փաստացի Ռուսաստանի և հավաքական Արևմուտքի լայնածավալ առճակատում է։
Հայաստանի համար ընտրությունից խուսափելը գնալով բարդանում է
Այս պայմաններում Հայաստանի համար չեզոքություն կամ քաղաքական հավասարակշռություն պահպանելն ավելի դժվար է դառնում։ Սարգսյանի կարծիքով՝ իրավիճակից երկարաժամկետ խուսափելու միակ ճանապարհը, ի վերջո, Ռուսաստանի կամ Արևմուտքի ուղղությամբ հստակ ընտրություն կատարելն է։
«Այս պահին Հայաստանը կարծես թե անհասկանալի քաղաքական գիծ է որդեգրել, որովհետև մի կողմից փորձում է խուսափել ընտրությունից, մյուս կողմից՝ բոլոր հնարավոր կողմերից ճնշում կա, որպեսզի այդ ընտրությունը վերջիվերջո կատարվի», — նշում է ամերիկագետը։
Նրա գնահատմամբ՝ արտաքին քաղաքական այս ճնշումն անմիջական ազդեցություն ունի նաև Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացների վրա։ Փոքր պետությունների դեպքում արտաքին քաղաքականությունը հաճախ ավելի որոշիչ է ներքին կյանքի համար, և Հայաստանը բացառություն չէ։
Սարգսյանի խոսքով՝ Հայաստանում վերջին շրջանում հաճախ են հնչում հակառուսական և եվրոպական ինտեգրմանն ուղղված հայտարարություններ, սակայն մինչ այժմ Երևանը Ռուսաստանի կենսական շահերի դեմ ուղղված որևէ կոնկրետ քայլ չի կատարել։
Միևնույն ժամանակ, նրա գնահատմամբ, Եվրոպայում Հայաստանի հակառուսական քաղաքական հռետորաբանությունը որոշակիորեն «վաճառվում է»։ Թեև ոչ այն չափով, ինչպես նախկինում Վրաստանի կամ Ուկրաինայի դեպքում, սակայն հայտարարությունների և քաղաքական խոսույթի մակարդակում այդ մոտեցումը նկատելի արդյունք է տալիս։
ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի մոտեցումները Ռուսաստանի հարցում նույնական չեն
Սարգսյանի կարծիքով՝ Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի, ինչպես նաև Ռուսաստանի և Եվրամիության միջև առճակատումները որոշակի տարբերություններ ունեն։
Նա նշում է, որ Միացյալ Նահանգների համար Ռուսաստանն այլևս թիվ մեկ մրցակիցը չէ։ Վաշինգտոնի գլխավոր ռազմավարական մրցակիցը Չինաստանն է, իսկ Ռուսաստանը դիտարկվում է որպես երկրորդական կարևորության խնդիր։
Սարգսյանի գնահատմամբ՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորված միջազգային անվտանգության ճարտարապետությունն այսօր այլևս չի համապատասխանում ԱՄՆ-ի շահերին։ Այդ համակարգը ստեղծվել էր հիմնականում Խորհրդային Միությանը զսպելու տրամաբանությամբ, մինչդեռ ԽՍՀՄ-ի դերում այժմ Միացյալ Նահանգները տեսնում են Չինաստանին։
Հայաստանի նկատմամբ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի մոտեցումների տարբերությունն, ըստ ամերիկագետի, նույնպես պայմանավորված է տարբեր նպատակներով։ Եվրոպական միությունը շահագրգռված է տեսնել առավել հակառուսական դիրքավորում ունեցող Հայաստան, մինչդեռ Միացյալ Նահանգների հիմնական նպատակը տարածաշրջանում սեփական ազդեցության և ռազմավարական ներկայության ապահովումն է։
TRIPP-ը՝ ԱՄՆ-ի տարածաշրջանային ներկայության մաս
Սարգսյանի խոսքով՝ այդ ռազմավարության կարևոր բաղադրիչներից մեկը TRIPP-ի ծրագիրն է, որը նա դիտարկում է որպես ավելի լայն ամերիկյան աշխարհաքաղաքական նախագծի մաս։
Նրա գնահատմամբ՝ Վաշինգտոնում գործող հայկական իշխանությունը դիտարկվում է որպես այն քաղաքական ուժը, որը կարող է ապահովել ԱՄՆ-ի ռազմավարական ներկայությունը տարածաշրջանում։
Միաժամանակ, ամերիկագետը նշում է, որ այս գործընթացի հաջողությունը մեծապես կախված է ոչ միայն Հայաստանի գործողություններից, այլև արտաքին գործոններից։
Առանձնահատուկ խնդիր է, ըստ նրա, Ռուսաստանի կողմից կոնցեսիոն կառավարման հանձնված ենթակառուցվածքների, այդ թվում՝ երկաթուղու հարցը։ Այդ խնդրի կարգավորման համար հայկական կողմը ստիպված կլինի բանակցել Ռուսաստանի հետ։
Մյուս կարևոր գործոնը Իրանի դիրքորոշումն է։ Սարգսյանի խոսքով՝ TRIPP-ը կարող է ԱՄՆ-ի համար ստեղծել Իրանի սահմանին աշխարհագրորեն շատ մոտ ռազմավարական ներկայություն, ինչը բնականաբար չի կարող չանհանգստացնել Թեհրանին։
Այսպիսով, Հայաստանի շուրջ ձևավորվող նոր իրավիճակը պայմանավորված է ոչ միայն Երևան-Մոսկվա կամ Երևան-Արևմուտք հարաբերություններով։ Հայաստանի վրա ազդում են նաև ԱՄՆ-Ռուսաստան, ԱՄՆ-Չինաստան և ԱՄՆ-Իրան հակասությունները, և հենց այդ արտաքին գործոնների համադրությունն է, ըստ Սարգսյանի, էապես սահմանափակում Հայաստանի մանևրելու հնարավորությունները։