Հայաստանի իշխանությունները նախաձեռնել են փոփոխություններ Քրեական և Քրեակատարողական օրենսգրքերում, որոնք վերաբերում են պայմանական վաղաժամկետ ազատման գործընթացին։ Առաջարկվող օրենսդրական փոփոխությունների հիմնական նպատակն, ըստ պաշտոնյաների, գործող համակարգը առկա իրողություններին և վերջին տարիների քաղաքական ու իրավական փոփոխություններին համապատասխանեցնելն է։
Ներկայացնելով առաջարկվող փոփոխությունները՝ քրեակատարողական ծառայության կենտրոնական մարմնի սոցիալական, հոգեբանական և իրավական աշխատանքների բաժնի պետ Ցողիկ Ալեքսանյանը նշել է, որ գործող իրավակարգավորումները այլևս ամբողջությամբ համահունչ չեն ներկայիս իրավիճակին և ոլորտում իրականացված բարեփոխումներին։
Նրա խոսքով՝ առաջարկվող փոփոխությունները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի՝ բովանդակային և ընթացակարգային։
Բովանդակային հիմնական փոփոխություններից մեկը վերաբերում է պայմանական վաղաժամկետ ազատման որոշում կայացնելիս դատարանի կողմից հաշվի առնվող չափորոշիչներին։ Գործող կարգավորումներով դատարանը գնահատում է երկու հիմնական հանգամանք՝ նոր հանցագործություն կատարելու հավանականությունը և դատապարտյալի պատշաճ վարքագիծը։
Առաջարկվող փոփոխությամբ նախատեսվում է, որ հանցագործությամբ պատճառված վնասի հատուցումը կամ քաղաքացիական հայցի մարումը այլևս չդիտարկվի որպես նոր հանցագործության հավանականության չափանիշ, այլ գնահատվի որպես դատապարտյալի պատշաճ վարքագծի բաղադրիչ։
Ալեքսանյանի խոսքով՝ գործող մոտեցումը հաշվի չի առնում այն օբյեկտիվ պայմանները, որոնցում գտնվում են դատապարտյալները քրեակատարողական հիմնարկներում։
«Դատապարտյալները, գտնվելով քրեակատարողական հիմնարկում, տարածական և այլ սահմանափակումների պայմաններում հաճախ իրական հնարավորություն չեն ունենում ունենալու այնպիսի աշխատանք, որը թույլ կտա փոխհատուցել պատճառված վնասը»,- նշել է նա։
Նրա խոսքով՝ առաջարկվող մոտեցումը չի հակասում սոցիալական արդարության սկզբունքին։ Ընդհակառակը, եթե դատարանը որոշի պայմանական վաղաժամկետ ազատել դատապարտյալին, ապա վերջինս արդեն ազատության պայմաններում և պրոբացիայի ծառայության վերահսկողության ներքո ավելի մեծ հնարավորություն կունենա աշխատելու և քաղաքացիական հայցը մարելու համար։
«Դատարանը կարող է դատապարտյալի վրա պարտավորություն դնել՝ ֆիքսված ժամկետում մարել քաղաքացիական հայցը։ Ազատության մեջ գտնվելու պայմաններում նա ավելի մեծ հնարավորություն կունենա աշխատանք գտնելու և բավարար եկամուտ ստանալու համար»,- ընդգծել է նա։
Բարեփոխումն ունի հստակ տրամաբանություն. պետությունը փաստացի ընդունում է, որ հայաստանյան քրեակատարողական հիմնարկներում դատապարտյալները չունեն գումար վաստակելու իրական հնարավորություն՝ պատճառված վնասը փոխհատուցելու համար: Նման իրավիճակում պայմանական վաղաժամկետ ազատումը քաղաքացիական հայցի վճարման հետ կապելը կարող է վերածվել «բացառապես ապահովված դտապարտյալների համար ազատ արձակման մեխանիզմի»:
Նախաձեռնության ուժեղ կողմն այն է, որ շեշտադրումը ձևական վճարումներից տեղափոխվում է վարքագծի գնահատման և վերահանցագործության (ռեցիդիվի) ռիսկի վրա: Սա ավելի մոտ է վերասոցիալականացման գաղափարին: Բացի այդ, այն փաստարկը, որ ազատության մեջ գտնվող մարդն ավելի շատ հնարավորություններ ունի աշխատելու և փոխհատուցում վճարելու, ռացիոնալ է թվում:
Սակայն բարեփոխումն ունի նաև թույլ կողմեր.
Առաջին հերթին, առաջանում է տուժողների դիրքերի թուլացման ռիսկ: Հանցագործության զոհերի համար վնասի փոխհատուցումը արդարադատության առանցքային տարրերից մեկն է: Եթե դատապարտյալը կարողանա ազատ արձակվել առանց վնասը վճարելու, հասարակության մի մասը դա կընկալի որպես հանցանքի համար պատասխանատվության նվազեցում:
Երկրորդ, շատ բան կախված կլինի պրոբացիայի ծառայության աշխատանքի որակից: Օրինագիծը փաստացի տեղափոխում է վճարումների և վարքագծի վերահսկողությունը ազատ արձակվելուց հետո ընկած ժամանակահատված: Եթե պրոբացիոն համակարգը ծանրաբեռնված է կամ թույլ է վերահսկում պարտավորությունների կատարումը, մեխանիզմը կգործի ձևականորեն:
Երրորդ, տարածք է ստեղծվում դատարանների սուբյեկտիվության համար: Նախկինում վճարումների առկայությունը կամ բացակայությունը բավականին հստակ չափանիշ էր: Այժմ դատարանը ստիպված կլինի ավելի լայն մեկնաբանել «պատշաճ վարքագիծը», ինչը միշտ մեծացնում է անհամաչափ պրակտիկայի և հնարավոր կոռուպցիոն ռիսկերը:
Կա նաև քաղաքական-սոցիալական ասպեկտ. բարեփոխումն անուղղակիորեն խոստովանում է, որ պետությունը չի կարողացել քրեակատարողական համակարգում ստեղծել բավարար քանակությամբ աշխատատեղեր և կալանավորների աշխատանքի նորմալ տնտեսական մոդել: Այսինքն՝ խնդիրը մասնակիորեն լուծվում է ոչ թե համակարգի ներսում, այլ ազատ արձակման չափանիշների մեղմացման միջոցով:
Այդուհանդերձ, բուն գաղափարն արտասովոր լուծում չէ ժամանակակից քրեական քաղաքականության համար: Շատ երկրներում նման մեխանիզմներ գործում են: Հարցն այն է, թե որքանով արդյունավետ Հայաստանը կկարողանա ապահովել վերահսկողությունը ազատ արձակումից հետո և պաշտպանել տուժողների շահերը: