Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ ծավալված լայնածավալ արշավի և ինչպես առանձին հոգևորականների, այնպես էլ ընդդիմադիր դաշտի ներկայացուցիչներին ընդգրկող քրեական հետապնդումների ալիքի ֆոնին, տիտղոսակիր ընդդիմության գործողությունները, մեղմ ասած, թույլ են թվում: Խորհրդարանական ամենամեծ ընդդիմադիր ուժի՝ «Հայաստան» դաշինքի առաջնորդը, ինչպես հայտնի է, լքել է երկիրը՝ արձակուրդ մեկնելով քաղաքական անկայունության թեժ պահին: Երկրորդ ամենամեծ խորհրդարանական ընդդիմադիր խմբակցությունը, թեև նախաձեռնել է իմպիչմենտի քննարկում, առանձնապես ակտիվություն չի ցուցաբերում: Բնական հարց է ծագում. ինչու՞ հասարակական-քաղաքական լարվածության գագաթնակետին ընդդիմությունը նախընտրում է հեռավորություն պահպանել: Սա ռազմավարական դադա՞ր է, ներքին ապամոբիլիզացիա՞, թե՞ պայքարից հրաժարում:
Արձակուրդային քաղաքականություն՝ լարվածության կուտակում մինչև աշուն
Չնայած «Փաշինյանի ռեժիմի անխուսափելի անկման» մասին բարձրաձայն հայտարարություններին, վերջին ամիսներին չեն նկատվում իրական գործընթացներ, որոնք կարող էին հանգեցնել փողոցներում զանգվածային մոբիլիզացիայի: Թեև իշխանությունները դիմել են ակնհայտ ուժային մարտավարության՝ աղմկահարույց ձերբակալություններով, ինչպիսիք են Սամվել Կարապետյանի, արքեպիսկոպոսներ Բագրատ Գալստանյանի և Միքայել Աջապահյանի ձերբակալությունները, այդ դեպքերից ոչ մեկը չդարձավ բողոքի ալիքի խթան:
Ամենամեծ մարդկային ակտիվությունը նկատվեց Աջապահյանի դեպքում, երբ հանրությունը արձագանքեց ուժայինների գործողություններին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում: Սակայն նույնիսկ այդտեղ զանգվածային մոբիլիզացիայի զգացողություն չկար: Հոգևորականները հնչեցնում էին զանգերը, մարդիկ արտահայտում էին իրենց վրդովմունքը, սակայն բողոքի այն էներգիան, որը բնորոշ է ծնվող հզոր շարժումներին, բացակայում էր: Կար դժգոհություն, բայց չկար երկարատև կամ լայնամասշտաբ դիմադրության կամք: Իրավիճակն ամբողջությամբ փլուզվեց այն բանից հետո, երբ Աջապահյանն ինքը հայտարարեց, որ չի պատրաստվում իր թեկնածությունն առաջադրել վարչապետի պաշտոնում:
Հատկանշական է նաև ընդդիմության պահվածքը: «Հայաստան» դաշինքի առաջնորդ Ռոբերտ Քոչարյանը, չնայած քաղաքական լարված ֆոնին, մեկնել է արձակուրդ: Որոշ տեղեկությունների համաձայն, դաշինքում արդեն բաշխվել են արձակուրդները մինչև ամառվա վերջ: Սա կարող է վկայել, որ խորհրդարանական ամենամեծ ընդդիմադիր ուժը մոտակա ամիսներին որևէ քայլ ձեռնարկելու մտադրություն չունի:
Սերժ Սարգսյանի թիմը, որը ներկայացնում է խորհրդարանական երկրորդ ընդդիմադիր ուժը, գործում է նկատելիորեն ավելի ակտիվ, սակայն նրա ակտիվությունը ավելի շատ նման է իմիտացիայի: Մասնավորապես, դրա մասին է վկայում վարչապետի հնարավոր թեկնածուի դերում այնպիսի մի առաջադրում, ով չունի ո՛չ լայն ճանաչվածություն, ո՛չ լայն աջակցություն՝ ըստ էության, «տեխնիկական կերպար»:
Բողոքի ակտիվության բացակայությունը բացատրվում է նաև արտաքին գործոններով: Հայաստանում հուլիսի կեսերից մինչև օգոստոսի վերջ ավանդաբար նկատվում է քաղաքական հանդարտություն: Այս ժամանակահատվածը ամառային շոգերի և արձակուրդների գագաթնակետն է: Նման սեզոնային գործոնները միշտ հաշվի են առնվում քաղաքական գործիչների կողմից. դժվար է կազմակերպել զանգվածային փողոցային ակցիաներ, երբ քաղաքականապես ակտիվ քաղաքացիների մեծ մասը արձակուրդային տրամադրթյան մեջ է: Հենց այս հանգամանքն է օգտագործում գործող իշխանությունը՝ առանց խնդիրների վերացնելով հակառակորդներին:
Աշունը որպե՞ս քաղաքական ջրբաժան
Տպավորություն է ստեղծվում, որ երկու կողմերի՝ թե իշխանության, թե ընդդիմության խաղադրույքը աշնան վրա է: Բայց ի՞նչ են նրանք սպասում:
Մի կողմից, Փաշինյանի ակտիվությունն ու հակառակորդների, մասնավորապես՝ Հայ առաքելական եկեղեցու նկատմամբ ագրեսիվ գիծը կարող է լինել ոչ միայն ուժի դրսևորում, այլև ավելի լայն ռազմավարության մաս: Հնարավոր է, որ կառավարությունը պատրաստվում է ցավոտ և խիստ ոչ պոպուլյար արտաքին քաղաքական քայլերի: Հավանաբար խոսքը վերաբերում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից առաջ քաշված պայմանների կատարմանը՝ ենթադրյալ խաղաղության համաձայնագրի, ավելի ճիշտ՝ դրա հավելվածների համատեքստում: Սա կարող է ներառել զիջումների ամենալայն սպեկտրը՝ սկսած Սյունիքով միջանցքի տրամադրումից մինչև բարոյական, խորհրդանշական և իրավական պահանջներից վերջնականապես հրաժարվելը:
Եթե Փաշինյանի գործողությունները դիտարկենք այս տեսանկյունից, տրամաբանական է դառնում նաև դիմադրության հնարավոր օջախները նախապես ճնշելու նրա ձգտումը, հատկապես այնպիսի օջախներ, որոնք արմատավորված են ավանդական և ազգային ինստիտուտներում, ինչպիսին եկեղեցին է: Հոգևորականության չեզոքացումը, ընդդիմության ապալեգիտիմացումը, «Մոսկվայի գործակալներ» և «ահաբեկիչներ» պիտակավորումը՝ այս ամենը կարող է լինել քաղաքական դաշտի նախնական «մաքրման» ծրագրի մաս՝ վճռական փուլից առաջ:
Այս համատեքստում ուշագրավ են նաև իշխող կուսակցության որոշ ներկայացուցիչների մեղադրանքները արտաքին ուժերի, առաջին հերթին խոսքը վերաբերում է Ռուսաստանի, հասցեին, որոնք իբր փորձել են «գործողություն» կազմակերպել գործող իշխանության դեմ: Սա կարող է լինել գիտակցված խաղ՝ բողոքի ցանկացած հնարավոր մոբիլիզացիայի վարկաբեկում:
Հետաքրքրություն է առաջացնում նաև ընդդիմության ներքին դինամիկան: Տպավորություն կա, որ ընդդիմությունը, կամ գոնե նրա առանցքային դեմքերը, նույնպես սպասում են ինչ-որ ազդակի: Քանի դեռ այդպիսի ազդակ չի ստացվել, ակտիվ գործողությունները հետաձգված են: Սա հատկապես նկատելի է «Հայաստան» դաշինքի օրինակով, որի առաջնորդ Ռոբերտ Քոչարյանը գարնանը երկու անգամ մեկնել է Մոսկվա: Այդ այցերից անմիջապես հետո նրա և Սերժ Սարգսյանի միջև առճակատումը դուրս եկավ մակերես:
Սարգսյանը սկսեց բացահայտ և անուղղակիորեն հաշվեհարդար տեսնել Քոչարյանի հետ՝ փորձելով կամ վարկաբեկել նրան տեղական էլիտաների աչքերում, կամ ստիպել խախտել Կրեմլի հետ հնարավոր «պարտավորությունները», օրինակ՝ մինչև սեպտեմբեր ակտիվ քայլերից զերծ մնալու պարտավորությունը: Այս դեպքում Սարգսյանի վարքը և՛ խանդ է, և՛ քաղաքական հաշվարկ՝ փորձ յուրացնել նախաձեռնությունը կամ գոնե թույլ չտալ Քոչարյանին ամրապնդվել որպես ընդդիմադիր ճակատում միակ «պրոռուսական» խաղացող:
Նման սցենարի պարագայում Փաշինյանի գործողությունները ոչ միայն արտաքին քաղաքական զիջումների նախապատրաստություն են, այլև փորձ՝ զրկել հակառակորդներին հնարավորությունից իր դեմ գործողություններ նախապատրաստելու համար: Եվ զուգահեռաբար՝ Արևմուտքի համար ձևավորել անհրաժեշտ պատկեր՝ նա գործում է կոշտ միայն այն պատճառով, որ պաշտպանվում է «ռևանշիստական» և «կրեմլյան» դավադրություններից:
Այսպիսով, աշունը կարող է դառնալ մի քանի լարվածության գծերի խաչմերուկ՝ արտաքին քաղաքական (խաղաղության համաձայնագիր կամ դրա տարրեր), ներքին քաղաքական (ընդդիմության հնարավոր դուրս գալը դադարից) և աշխարհաքաղաքական (սպասվող ճնշման ուժեղացում արտաքին ուժերից՝ ինչպես Փաշինյանի, այնպես էլ նրա հակառակորդների վրա):