Հայաստանի Հանրապետությունում ներկայումս գերակայում է անձնիշխանություն և կուսակցապետություն, ինչը խոչընդոտում է պետական կառավարման համակարգի զարգացմանը: Այս մասին հայտարարել է Հայաստանի նախկին մարդու իրավունքների պաշտպան Արման Թաթոյանը: Նա ներկայացրել է կառավարող համակարգի թերությունները՝ ընդգծելով, որ անձնիշխանությունը խաթարում է պետական ինստիտուտների անկախությունը: «Հայաստանին անհրաժեշտ է սահմանադրական հանրապետություն, որտեղ ինստիտուտները կգործեն հավասարակշռված և անկախ», — հայտարարել է նա:
Անձնիշխանության դրսևորումները
Հայաստանում, Թաթոյանի խոսքով, անձնիշխանությունը վերջին տարիներին էլ ավելի է խորացել: Նա օրինակ է բերել կարճ SMS հաղորդագրություններով բարձրաստիճան պաշտոնյաներին աշխատանքից ազատելու պահանջները, անգամ եթե նրանք անկախ են կամ վարչապետի ենթակայության տակ են: Նման մոտեցումը, նրա կարծիքով, վկայում է վարչապետի՝ բոլորին որպես իր աշխատակիցներ դիտարկելու մտածելակերպի մասին: Ցավոք, որոշ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ընդունում են այդ դիրքավորումը՝ վարվելով որպես վարչապետի «աշխատակիցներ»:
Իշխանության կենտրոնացում
2021 թվականի ընտրություններից հետո, ինչպես նշում է Թաթոյանը, իրավապահ և ուժային կառույցները, ինչպիսիք են Պետական պահպանության ծառայությունը, ամբողջությամբ կենտրոնացվել են վարչապետի անմիջական վերահսկողության ներքո: Այս քայլը, նրա խոսքով, ամրապնդել է անձնիշխանության երաշխիքները՝ սահմանափակելով պետական ինստիտուտների անկախությունը: Նա կարծում է, որ նման կենտրոնացումը խորացնում է Հայաստանի խնդիրները, քանի որ ամեն ինչ կախված է մեկ անձի որոշումներից:
Սահմանադրության և մտածողության խնդիրները
Գործող սահմանադրությունը, Թաթոյանի կարծիքով, ունի թերություններ, որոնք նպաստել են անձնիշխանության համակարգի ձևավորմանը: Սակայն նա կարևորում է մտածողության խնդիրը՝ նշելով, որ եթե ղեկավարը հակված է անձնիշխանության, նույնիսկ ամենակատարյալ սահմանադրությունը չի կարող կանխել նման վարքագիծը: Թաթոյանը ծիծաղելի է համարում հայտարարությունները, թե Հայաստանում ժողովրդավարություն է, երբ գործողությունները վկայում են հակառակը: Նա պնդում է, որ պետական կառավարումը պետք է հիմնվի պրոֆեսիոնալիզմի վրա, և միայն մասնագետները պետք է զբաղվեն համապատասխան ոլորտներով:
Պետական կառավարման համակարգի թերությունները
Ըստ Թաթոյանի, ներկայիս պետական կառավարման համակարգը լցված է մարդկանցով, ովքեր չունեն համապատասխան փորձ կամ գիտելիքներ: Սա հանգեցնում է նրան, որ պաշտոնյաները դառնում են կախյալ վարչապետից և վախենում են կորցնել իրենց պաշտոնը: Արդյունքում՝ նրանք թույլ են տալիս սխալներ, փորձում են թաքցնել դրանք, ինչը բերում է ստերի և կեղծիքների կուտակման: Թաթոյանը նշում է, որ նման համակարգը հեռու է պրոֆեսիոնալիզմից և խաթարում է պետական կառավարման արդյունավետությունը:
Խորհրդարանի դերի սահմանափակումը
Խորհրդարանը, Թաթոյանի դիտարկմամբ, չի իրականացնում կառավարության նկատմամբ իրական վերահսկողություն: Ինչպես իշխանական, այնպես էլ ընդդիմադիր խմբակցությունները չեն կատարում իրենց վերահսկողական գործառույթները: Նա կարծում է, որ սա պայմանավորված է քաղաքական համակարգի կառուցվածքով, որտեղ բոլորը կենտրոնացած են միմյանց հակադրության վրա՝ փորձելով ապացուցել իրենց գերակայությունը: Այս հակադրությունները հանգեցնում են նույնիսկ պետական շահերին հակասող հայտարարությունների, օրինակ՝ Հայաստանի զինվորների արտերկրում ծառայելու մասին, ինչը կարող է վտանգել երկրի անվտանգությունը:
Քաղաքական համակարգի ուզուրպացիան
Հայաստանի քաղաքական համակարգը, Թաթոյանի խոսքով, խիստ ուզուրպացված է: Բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, որոնք նշանակվում են Ազգային ժողովի կողմից, գիտակցում են, որ իրենց նշանակումը, ազատումը կամ խնդիրների ստեղծումը կախված է բացառապես իշխող Քաղաքացիական պայմանագիր (ՔՊ) խմբակցությունից: Սա նրանց ստիպում է դիրքավորվել որպես իշխանության «աշխատակիցներ», ինչը խաթարում է ինստիտուտների անկախությունը: Թաթոյանը նշում է, որ նման համակարգը հակասում է ժողովրդավարության սկզբունքներին:
Սահմանադրական բարեփոխումների անհրաժեշտությունը
Հայաստանի սահմանադրությունը, Թաթոյանի կարծիքով, կարիք ունի բարեփոխումների՝ ինստիտուտների հավասարակշռությունն ապահովելու համար: Նա առաջարկում է, որ բարձրաստիճան պաշտոնյաների, օրինակ՝ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահի կամ դատավորների նշանակումը պետք է իրականացվի նաև ընդդիմության աջակցությամբ: Բացի այդ, Հանրապետության նախագահի լիազորությունները պետք է ընդլայնվեն, որպեսզի նա կարողանա հակակշռել իշխող խմբակցությանը: Նա քննադատել է ներկայիս նախագահի դերը, որը, նրա խոսքով, սահմանափակվում է արտասահմանյան այցերով և իշխող ուժի քարոզչությամբ:
Եզրակացություն
Արման Թաթոյանը կոչ է արել վերակառուցել պետական կառավարման համակարգը՝ անցնելով սահմանադրական հանրապետության մոդելի, որտեղ ինստիտուտները կգործեն անկախ և հավասարակշռված: Նա ընդգծել է սխալներն ընդունելու, դրանք ուղղելու և առաջ շարժվելու անհրաժեշտությունը՝ կառուցելով պրոֆեսիոնալ և ժողովրդավարական կառավարման համակարգ: «Հայաստանում անձնիշխանությունն ու կուսակցապետությունը պետք է վերացվեն, որպեսզի պետականությունն ու ժողովրդավարությունը զարգանան», — եզրափակել է նա: