2026 թվականի առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունները Հայաստանում կլինեն անկախ հանրապետության պատմության մեջ առաջինը, որտեղ, ավանդական գերիշխող միջազգային օրակարգից բացի, կհայտնվի նաև ներքին, ավելի ճշգրիտ՝ բնապահպանական օրակարգ։
Բնապահպանական խնդիրները Հայաստանում միշտ էլ գոյություն են ունեցել, բայց դրանք չափազանց տեղայնացված էին և, բացի այդ հարցերը լրատվամիջոցներում լուսաբանող բնապահպաններից և քաղհասարակության ակտիվիստներից, երբեք լայնորեն քննարկվող թեմա չէին դառնում։ Դրան նպաստել են մի քանի գործոններ, որոնցից ամենակարևորը բնակչության բնապահպանական անգրագիտությունն էր։ Սա բացատրում է աղբի հետ կապված մշտական խնդիրները՝ թե՛ մայրաքաղաքում, թե՛ դրանից դուրս։ Նույնիսկ 2000-ականներին երկրում շրջակա միջավայրի վատթարացման հարցը բազմիցս բարձրացվել է միջազգային փորձագետների կողմից, բայց այդ ժամանակ իրավիճակը դեռևս այդքան աղետալի չէր, և երկրի բնակիչների ճնշող մեծամասնության համար տեղեկատվության հասանելիությունը սահմանափակ էր։
Այսօր միայն ծույլերը չեն խոսում աղբի մասին. չարտոնված աղբավայրերը փաստաթղթավորվում և տեղադրվում են առցանց ամենուր։ Նույնիսկ իշխանությանը ամենահավատարիմ խավը խոստովանում է՝ որ Երևանի օդը այնքան է ծանրացել, որ մայրաքաղաքում շնչելը արդեն վտանգավոր է դառնում։ Հարկ է նշել, որ 2026 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանը կհյուրընկալի COP17-ը՝ կենսաբազմազանության պաշտպանությանը նվիրված ամենամեծ միջազգային ֆորումը։ Բայց կարո՞ղ է արդյոք Հայաստանը արդարացնել այս սպասումները, եթե իր սեփական բնական միջավայրը լուրջ մտահոգություններ է առաջացնում։
Ըստ The Revelator նախագծի՝ Հայաստանի՝ բացառիկ հարուստ բուսական և կենդանական աշխարհի ունեցող երկրի միայն 13%-ն է պաշտպանված, ինչը զգալիորեն ցածր է միջազգային չափանիշներից: Չնայած COP17-ը ամենակարևոր կամ լայնածավալ բնապահպանական միջոցառումը չէ, արժե հաշվի առնել, որ երկրի, մասնավորապես՝ Երևանի բնապահպանական իրավիճակը կարող է լուրջ հարցեր առաջացնել կառավարության համար, որը տարիներ շարունակ համագործակցում է միջազգային կազմակերպությունների հետ այն բարելավելու ուղղությամբ՝: Սա է տեղացի բնապահպանների հույսը…
Բնության համաշխարհային միության (IUCN) շրջակա միջավայրի և կենսաբազմազանության քաղաքականության մասնագետ Տոմմասո Դեմոցին վերջերս այցելել է Երևան: Հարցին, թե ինչ կլինի, եթե ֆորումը ձախողվի, Դեմոցին հստակեցրեց. գնահատումը հիմնված չի շրջակա միջավայրի ներկայիս վիճակի վրա: Հիմնական նպատակն է ցույց տալ Հայաստանի հանձնառությունը՝ դառնալու միջազգային բնապահպանական ասպարեզում հիմնական խաղացող և ցանկությունը՝ դարձնելու Երևանը կարևոր խաչմերուկ, որտեղ աշխարհի տարբեր ծայրերից մարդիկ կարող են միավորվել համագործակցության համար:
Այսպիսով՝ 2026 թվականին սպասվող ֆորումը, հավանաբար, խաղի կանոնները փոխող չի լինի կոնկրետ խնդիրների լուծման առումով: Սակայն, բնապահպանական օրակարգը վաղուց դուրս է եկել իր զուտ տեղական, գրեթե թաքնված վիճակից. այն այլևս միայն բնապահպանների թեմա չէ, որոնց հասարակության որոշ շրջանակներ տարիներ շարունակ համարել են մարգինալացված։
Երևանում բնաահպանական ծանր իրավիճակը ստիպել է «Ռադիո Վան»-ի՝ Հայաստանի հայտնի ռադիոկայաններից մեկի ղեկավարությանը, գնել KN95 պաշտպանիչ դիմակներ, որոնց մասին նրանք հայտարարել են սոցիալական ցանցերում: KN95 պաշտպանիչ դիմակները զտում են աէրոզոլային մասնիկների առնվազն 95%-ը և նախատեսված են շնչառական համակարգը վիրուսներից, մանրէներից, փոշուց և այլ միկրոմասնիկներից պաշտպանելու համար: Եթե «Ռադիո Վան»-ի նախաձեռնությունը ընդունվի այլ ռադիոկայանների, հեռուստաալիքների և լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների կողմից, շրջակա միջավայրի օրակարգը առաջին անգամ կարող է դառնալ ոչ միայն ֆոնային հարց, այլև անկախ քաղաքական գործոն, այդ թվում՝ առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններին:
Շրջակա միջավայրը աստիճանաբար դառնում է պոտենցիալ ընտրական ռեսուրս՝ ոչ թե համաշխարհային միտում լիելու պատճառով, այլ որովհետև այն վերաբերում է այն ամենին, ինչ յուրաքանչյուր ընտրող տեսնում և շնչում է ամեն օր՝ փոշի, մշուշ, անօրինական աղբավայրերում հրդեհներ, կանաչ տարածքների պակաս և ջրի պակաս: Շրջակա միջավայրի խնդիրները դառնում են երևանցիների համար ավելի մոտ, առօրեական և շոշափելի: Խնդրի զանգվածային պատկերացումը կարող է վերածվել կոլեկտիվ գործողությունների՝ քաղաքական կապիտալի, այդ թվում՝ ընդդիմության համար, որը, կենտրոնանալով միայն միջազգային օրակարգի վրա, չի կարողանում հաջողության հասնել:
Այստեղ ընդդիմությունն ակնհայտորեն ունի հաղթաթուղթ. ինչպե՞ս բացատրել, որ երկիրը պատրաստվում է դառնալ կենսաբազմազանության վերաբերյալ գլոբալ քննարկումների հարթակ, բայց չի կարողանում լուծել խեղդվող մայրաքաղաքի խնդիրը: Ընդդիմությունը կարող է շահագործել այս անհամապատասխանությունը՝ առաջարկելով ավելի կոնկրետ և պրագմատիկ լուծումներ՝ թափոնների վերամշակում, աղբավայրերի արդիականացում, քաղաքային կանաչապատում, PM2.5-ի դեմ պայքար և վերահսկողության ու հաշվետվողականության բարեփոխումներ: Գործող կառավարության համար շրջակա միջավայրի օրակարգը պոտենցիալ վտանգավոր է հենց իր «առօրյա» բնույթի պատճառով: Այն չի կարող հետաձգվել, բացատրվել արտաքին գործոններով կամ կապվել պատմական օրակարգի հետ: Մարդիկ ամեն օր տեսնում են ծուխ, շնչում են աղտոտված օդ և անհարմարություն են զգում, և սա հարցը դարձնում է հուզական և մոբիլիզացնող:
Եթե ընտրությունները անցկացվեին COP17-ից հետո, մեծ կլիներ հավանականությունը, որ կառավարությունը կպարտվեր այս «աղբի մենամարտում», սակայն ներկայիս պայմաններում իշխանությունները կարող են COP17-ը օգտագործել որպես իրենց միջազգային լեգիտիմության և պատասխանատվության փաստարկ։ Սակայն, հանրային սպասումներն արդեն աճել են, և COP17-ի փաստն ինքնին մեծացնում է շրջակա միջավայրի հարցերի նկատմամբ զգայունությունը։ Սա նշանակում է, որ 2026 թվականին շրջակա միջավայրը կարող է դառնալ ոչ միայն քարոզարշավի թեմա, այլ կառավարության գնահատման չափանիշներից մեկը։
Մեկ այլ կարևոր կետ. շրջակա միջավայրի օրակարգը հարթակ է ստեղծում նոր խաղացողների ի հայտ գալու համար։ Նույնիսկ եթե «կանաչները» 2026 թվականին չդառնան անկախ քաղաքական ուժ, նրանք հիմք կդնեն երկարաժամկետ փոփոխությունների, որոնք կարտահայտվեն հետագա ընտրական ցիկլերում։
Պետք է ընդգծել, որ Հայաստանը երբեք չի ապրել իշխանափոխություն կանոնավոր ընտրությունների միջոցով։ Երկիրը երկու անգամ անցկացրել է օբյեկտիվորեն արդար, ժողովրդավարական ընտրություններ՝ առանց կեղծիքի մասին որևէ մտավախությունների. 1991 թվականի առաջին նախագահական ընտրությունները և ներկայիս վարչապետի ընտրությունը (2021 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները)։ Թեև առաջին ընտրությունները կարելի է բացատրել որպես անկախ երկրում անմիջական ժողովրդական կամքի առաջին դրսևորում, ինչը լիովին տրամաբանական է, պատերազմում պարտված կուսակցության և վարչապետի վերընտրությունը և համոզիչ հաղթանակը դեռևս հարցեր են առաջացնում։ Արդյունքները այնքան համոզիչ էին, որ դրանք վիճարկելն անիմաստ էր։
Այս ընտրությունները ցույց են տալիս, որ արտաքին քաղաքականությունը չի կարող որոշիչ գործոն լինել ընտրություններում. պետք է գտնել ինչ-որ նոր բան։ Նորի շուրջ մոբիլիզացիան կգրավի նոր դեմքեր, որոնք պակասը Հայաստանի քաղաքական ասպարեզում խիստ նկատելի է։
Քաղաքական մեկնաբան Մարինա Բրուտյան