Գլոբալ թվայնացման և կայուն էներգիայի անցման դարաշրջանում էլեկտրական մարտկոցների արտադրությունը դառնում է տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ ուժ: Վերջերս, Հնդկաստան կատարած այցի ժամանակ, ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը առաջարկեց, որ առաջատար ինժեներական ընկերությունը՝ HBL India-ն (HBL Engineering Ltd), համատեղ ձեռնարկություն ստեղծի՝ Հայաստանում էլեկտրական մարտկոցներ արտադրելու համար: Այս նախաձեռնությունը ոչ միայն ընդգծում է Երևանի աճող հետաքրքրությունը բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նկատմամբ, այլև բացում է երկու երկրների միջև փորձի փոխանակման հնարավորություններ, որոնք, չնայած իրենց տարբեր մասշտաբներին, էներգետիկ ոլորտում նմանատիպ մարտահրավերների են բախվում: Ինչպե՞ս Հայաստանի և Հնդկաստանի կուտակված փորձը և ենթակառուցվածքները կարող են լրացնել միմյանց և ունի՞ արդյոք այս առաջարկը իրական պոտենցիալ:
Կուտակված փորձ. Խորհրդային ժառանգությունից մինչև համաշխարհային նորարարություն
Մոտ 3 միլիոն բնակչություն և ամուր ինժեներական ժառանգություն ունեցող Հայաստանը խորհրդային տարիներին էներգետիկ նորարարությունների կենտրոններից մեկն էր: Այսօր Հայաստանը ձգտում է վերականգնել այս ներուժը. Elbat ընկերությունը 30 միլիոն դոլար է ներդրել իր կապարաթթվային մարտկոցների արտադրությունը ընդլայնելու համար՝ կենտրոնանալով ավտոմոբիլային և արդյունաբերական մարտկոցների վրա: Մեկ այլ խաղացող՝ 2019 թվականին հիմնադրված SOLARA-ն, արտադրում է 350 ՄՎտ հզորությամբ արևային վահանակներ և ինտեգրում դրանք էներգիայի կուտակման համակարգերի, այդ թվում՝ մարտկոցների հետ: Սակայն Հայաստանի ենթակառուցվածքները դեռևս համեստ են. մարտկոցների արտադրությունը կենտրոնացած է կապարաթթվային մարտկոցների վրա, մինչդեռ լիթիում-իոնային տեխնոլոգիան դեռևս սկզբնական զարգացման փուլում է: Փորձագետների գնահատմամբ՝ լիթիում-իոնային կուտակման համակարգերը կօգնեն Հայաստանին հաղթահարել պահանջարկի 20-30% աճը և բարելավել էներգետիկ անվտանգությունը մինչև 2030 թվականը:
Իր հերթին, Հնդկաստանը 1.4 միլիարդ բնակչությամբ և կանաչ էներգիայի արագ աճով հսկա շուկա է: HBL Engineering-ը առաջատար է բարձր տեխնոլոգիական մարտկոցների՝ կապարաթթվային, նիկել-կադմիումային և լիթիում-իոնային արտադրության մեջ: Ընկերությունը լուծումներ է մշակում ավիացիայի, երկաթուղու, պաշտպանության և հեռահաղորդակցության ոլորտների համար: HBL-ը իր արտադրանքը արտահանում է 80 երկիր, ունի գրասենյակներ ԱՄՆ-ում և ԵՄ-ում, ունի ISO հավաստագիր և աշխարհում երկրորդն է նիկել-կադմիումային մարտկոցների քանակով։ 2024 թվականին նրա եկամուտը գերազանցել է 2.7 միլիարդ դոլարը, իսկ արտահանումն աճել է 40%-ով։
Արտադրանքի պահանջարկ. աճ համաշխարհային շուկայում
Էլեկտրական մարտկոցների համաշխարհային պահանջարկը մեծ աճ է գրանցում. 2024 թվականին այն գերազանցել է 1 ՏՎտժ-ը (25%-ով ավելի) և մինչև 2030 թվականը կհասնի 3 ՏՎտժ-ի: Էլեկտրական մեքենաները հիմնական շարժիչ ուժն են (պահանջարկի 85%-ը). էլեկտրական մեքենաների վաճառքը 2024 թվականին աճել է մինչև 17 միլիոն:
Հայաստանի համար պահանջարկը տեղական է, բայց խոստումնալից. էլեկտրական մեքենաների պահանջարկը աճում է, կա նաև դեպի է Եվրասիական տնտեսական միություն արտահանման պոտենցիալ (10% շուկայական մասնաբաժնով): McKinsey-ի զեկույցի համաձայն՝ լիթիում-իոնային մարտկոցների համաշխարհային պակասը մինչև 2030 թվականը կհասնի 300 ԳՎտժ-ի: HBL-ի և Հայաստանի համատեղ արտադրությունը կարող է լրացնել բացը՝ երկաթուղիների և պաշտպանության համար նախատեսված մարտկոցների գծով, որոնց համակցված շուկան կազմում է 15 միլիարդ դոլար:
Գործընկերության հեռանկարներ. առաջարկից մինչև իրականություն
Հայաստանը ձգտում է տնտեսական դիվերսիֆիկացիայի, մինչդեռ Հնդկաստանը փնտրում է բարձր տեխնոլոգիական արտահանման նոր շուկաներ PLI սխեմայի շրջանակներում, ներառյալ 50 ԳՎտժ մարտկոցի հզորություն: Ամենաիրատեսական ձևաչափը 50/50 համատեղ ձեռնարկությունն է Հայաստանի ազատ տնտեսական գոտում: Հիմնական արտադրանքը լիթիում-իոնային մարտկոցներն են էլեկտրական տրանսպորտային միջոցների և էներգիայի կուտակման համակարգերի համար։
Մարտահրավերները ակնհայտ են. Հայաստանն ունի պղինձ և ցինկ, բայց չունի լիթիում, և լոգիստիկան բարդ է: Հնդկաստանի մատակարարման շղթաներին ինտեգրումը լուծում է երկու խնդիրներն էլ: Նման գործարանը կարող է ստեղծել մոտ 1000 աշխատատեղ և, հաշվի առնելով աճող պահանջարկը, շատ արագ հասնել մինչև տպավորիչ ցուցանիշների։
Հաշվի առնելով տենդենցները՝ հայ-հնդկական գործընկերությունն ունի ներուժ դառնալու ոչ միայն ևս մեկ արտադրական օբյեկտ, այլև իրական ներդրում ունենալ կանաչ տնտեսության անցման գործում: Հուսանք, որ այս քննարկումները և առաջարկը չեն մնա «բարի մաղթանքնորի» շրջանակներում, ինչպես դա հաճախ լինում է Հայաստանում, և՞ ի վերջո, կվերածվեն իրական համաձայնությունների և գործողությունների: