ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև ամիսներ շարունակվող բանակցային գործընթացը մոտենում է նոր հանգրվանի։ Երկու երկրները ստորագրել են փոխըմբռնման հուշագիր, որը ոչ միայն ամրագրում է ավելի վաղ ձեռք բերված հրադադարի պայմանավորվածությունները, այլև ճանապարհ է բացում համապարփակ քաղաքական համաձայնության համար։
Արևելագետ Գեորգի Միրզաբեկյանի գնահատմամբ՝ սա առաջին նշանակալի երկկողմ փաստաթուղթն է, որը կնքվել է Իրանի Իսլամական հեղափոխությունից հետո։ Թեև այն վերջնական համաձայնագիր չէ, սակայն կարևոր է այն առումով, որ առաջին անգամ հրապարակայնացվել են այն հիմնական հարցերը, որոնց շուրջ կողմերը պատրաստվում են բանակցել առաջիկա ամիսներին։
Հուշագրի համաձայն՝ կողմերը 60 օրվա ընթացքում պետք է փորձեն հասնել վերջնական համաձայնության։ Թեև ժամկետը կարող է երկարաձգվել, փաստաթուղթն արդեն իսկ ստեղծում է մշտական հաղորդակցության և բանակցությունների մեխանիզմ, ինչը նախկինում բացակայում էր։
Հորմուզի նեղուցը՝ գլխավոր ձեռքբերումը
Փոխըմբռնման հուշագրի ամենակարևոր գործնական արդյունքներից մեկը վերաբերում է Հորմուզի նեղուցին։ Պատերազմի ընթացքում նեղուցի անվտանգությունն ու ազատ նավարկությունը դարձել էին համաշխարհային տնտեսության գլխավոր մտահոգություններից մեկը։
Ըստ Միրզաբեկյանի՝ կողմերին հաջողվել է համաձայնության հասնել նեղուցով ազատ տեղաշարժի հարցում։ Սա կարևոր է ոչ միայն Իրանի, այլև համաշխարհային շուկաների համար, քանի որ Հորմուզով անցնում է նավթի միջազգային մատակարարումների զգալի մասը։
Բացի այդ, արդեն իսկ որոշակի առաջընթաց է նկատվում տնտեսական ոլորտում։ Իրանական ընկերություններին հնարավորություն է տրվել արտահանել նավթ արտաքին շուկաներ։ Թեև սա դեռևս չի նշանակում պատժամիջոցների ամբողջական վերացում, այն լուրջ տնտեսական աջակցություն է Իրանի համար։
Ինչու են շարունակվում կոշտ հայտարարությունները
Չնայած բանակցությունների դրական դինամիկային, երկու կողմերից շարունակում են հնչել կոշտ և երբեմն հակասական հայտարարություններ։ Մի օր խոսվում է լարվածության նվազման մասին, հաջորդ օրը՝ նոր սպառնալիքների։
Արևելագետի կարծիքով՝ սա բանակցային գործընթացի բնական բաղադրիչ է։ Կողմերը փորձում են հնարավորինս ուժեղ դիրքերից մոտենալ ապագա համաձայնությանը և տեղեկատվական դաշտում ամրապնդել իրենց դիրքերը։
Սակայն դա չի նշանակում, որ բանակցությունների հաջողությունն արդեն երաշխավորված է։ Տասնամյակների ընթացքում կուտակված անվստահությունը և խորքային հակասությունները շարունակում են մնալ գործընթացի հիմնական մարտահրավերները։
ԱՄՆ-ի և Իսրայելի շահերը չեն համընկնում ամբողջությամբ
Միրզաբեկյանը ուշադրություն է հրավիրում նաև մեկ այլ կարևոր հանգամանքի վրա։ Նրա խոսքով՝ պատերազմի ընթացքում ակնհայտ դարձավ, որ Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի ռազմավարական նպատակները Իրանի հարցում ամբողջությամբ չեն համընկնում։
Եթե Իսրայելում որոշ շրջանակներ պատրաստ էին աջակցել նույնիսկ Իրանի իշխանական համակարգի թուլացման կամ փոփոխության սցենարներին, ապա Վաշինգտոնի համար առաջնայինը կանխատեսելի և բանակցելի Իրանի առկայությունն էր։
ԱՄՆ-ի համար կարևոր էր ունենալ գործընկեր, որի հետ հնարավոր կլինի վարել քաղաքական երկխոսություն և կարգավորել առանցքային հարցերը։ Միաժամանակ Վաշինգտոնը շահագրգռված է նաև Իրանի վրա Չինաստանի և Ռուսաստանի ազդեցության սահմանափակմամբ։
Ի՞նչ կտա համաձայնությունը Իրանի տնտեսությանը
Վերջնական համաձայնագրի դեպքում ամենամեծ փոփոխություններից մեկը կարող է լինել տնտեսական ոլորտում։
Թեև պատժամիջոցների ամբողջական վերացումը դեռևս բանակցությունների առարկա է, արդեն այժմ քննարկվում են տնտեսական համագործակցության որոշ ձևաչափեր։ Իրանական նավթի արտահանման ընդլայնումը կարող է զգալիորեն թեթևացնել երկրի տնտեսական վիճակը և լրացուցիչ ռեսուրսներ ապահովել իշխանությունների համար։
Իրանում քաղաքական շրջանակների մեծ մասը դրական է գնահատում ընթացող գործընթացը, թեև պահպանողական թևի մի հատված շարունակում է զգուշավոր մոտեցում ցուցաբերել՝ հիշեցնելով ԱՄՆ-ի հետ տասնամյակներ շարունակ գոյություն ունեցած անվստահության մթնոլորտը։
Ինչ կարող է փոխվել Հայաստանի համար
ԱՄՆ–Իրան հարաբերությունների հնարավոր կարգավորումը կարող է ազդեցություն ունենալ նաև Հարավային Կովկասի վրա։
Խոսքը հատկապես տարածաշրջանային տրանսպորտային և լոգիստիկ նախագծերի մասին է, այդ թվում՝ TRIPP նախաձեռնության, որը քննարկվում է Հայաստանի մասնակցությամբ։
Սակայն Միրզաբեկյանը զգուշացնում է, որ նույնիսկ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև համաձայնության դեպքում Թեհրանը պարտադիր չէ, որ ամբողջությամբ աջակցի բոլոր տարածաշրջանային ծրագրերին։ Իրանի քաղաքականությունը շարունակում է հիմնվել սեփական տնտեսական և աշխարհաքաղաքական շահերի վրա։
Նրա խոսքով՝ Հարավային Կովկասում ձևավորվում է հաղորդակցային ուղիների մրցակցային միջավայր։ Այսօր արդեն քննարկվում են միաժամանակ մի քանի տարբեր երթուղիներ՝ Բաքու–Թբիլիսի–Կարս ուղղությունը, Հայաստանի տարածքով առաջարկվող TRIPP նախագիծը և Իրանի տարածքով անցնող այլընտրանքային ճանապարհները։
«Կշահի այն կողմը, որը կկարողանա ավելի արագ կողմնորոշվել, առաջարկել ավելի արդյունավետ լուծումներ և հասնել գործնական պայմանավորվածությունների», – նշում է փորձագետը։
Նոր տարածաշրջանային ճարտարապետության հնարավորություն
Փորձագետը չի բացառում նաև, որ ստեղծված իրավիճակը կարող է հիմք դառնալ ավելի լայն տարածաշրջանային համագործակցության համար։
Խոսքը Պարսից ծոցի և Արևմտյան Ասիայի երկրների միջև նոր ձևաչափի ստեղծման մասին է, որը նախկինում առաջարկել էր Իրանի նախկին արտգործնախարար Մոհամադ Ջավադ Զարիֆը։ Այդ նախաձեռնությունը ենթադրում էր Իրանի և արաբական երկրների միջև համագործակցության նոր հարթակների ձևավորում։
Եթե ԱՄՆ–Իրան երկխոսությունը հաջողությամբ շարունակվի, նման գաղափարները կարող են ստանալ լրացուցիչ քաղաքական աջակցություն և վերածվել գործնական նախաձեռնությունների։
Այսպիսով, թեև ԱՄՆ–Իրան բանակցությունների վերջնական արդյունքը դեռևս անորոշ է, արդեն իսկ ակնհայտ է, որ գործընթացը դուրս է գալիս երկկողմ հարաբերությունների շրջանակներից և կարող է ազդեցություն ունենալ ողջ Մերձավոր Արևելքի, ինչպես նաև Հարավային Կովկասի ռազմավարական հավասարակշռության վրա։