Հայաստանը Եվրամիության շուկա լիարժեք և կայուն արտահանման համար պատրաստ կլինի առնվազն երեք տարի հետո։ Խնդիրը միայն մաքսատուրքերի վերացումն ու եվրոպական շուկայի համար Հայաստանի արտադրանքի հասանելիությունը չէ։ Անհրաժեշտ է փոխել արտահանման մշակույթը, լուծել լոգիստիկայի, փաթեթավորման, սերտիֆիկացման և արտադրանքի որակի խնդիրները, ինչպես նաև պետական վերահսկողության ու խորհրդատվության համակարգերը։ Այս մասին նշել է տնտեսագետ Գագիկ Մակարյանը՝ անդրադառնալով ԵՄ շուկայում հայկական արտադրանքի արտահանման հեռանկարներին։
Մակարյանի խոսքով, մաքսատուրքի վերացումը դեռ չի նշանակում, որ Հայաստանը պատրաստ է այդ հնարավորությունից ամբողջությամբ օգտվել։
GSP+ հնարավորությունը նույնպես լիարժեք չի օգտագործվել
Մակարյանի խոսքով՝ Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև արտահանման հնարավորությունների պատմությունը նոր չէ։ Հայաստանը մոտ տասը տարի օգտվել է GSP համակարգից, այնուհետև՝ GSP+ արտոնություններից։ GSP+ շրջանակում մոտ 6400 ապրանքատեսակների համար հնարավորություն էր ստեղծվել ԵՄ շուկա արտահանել առանց մաքսատուրքի կամ նվազեցված մաքսատուրքով։ Հետագայում այդ ցանկը հասել էր մոտ 7200 ապրանքատեսակի։
Սակայն այդ հնարավորությունը Հայաստանը կրկին ամբողջությամբ չօգտագործեց։ Պատճառներից մեկը արտադրանքի որակն ու անհրաժեշտ սերտիֆիկացման պահանջներին համապատասխանելու խնդիրներն էին։ Մակարյանի խոսքով՝ մի փուլում GSP+ արտոնություններից օգտվելու արդյունքում Հայաստանի տնտեսության համար խնայված մաքսատուրքերի ընդհանուր արժեքը կազմել է ընդամենը մոտ 50-70 մլն դոլար։
Այսօր հայտարարված մոտ 80 տոկոս ապրանքների համար մաքսատուրքերի վերացումը ներառում է նաև GSP+ ցանկում եղած ապրանքները։ Եթե նախկինում հիմնական ցանկը մոտ 6400 ապրանք էր, ապա մոտ 5000 ապրանքի դեպքում այժմ հնարավոր է դառնում զրոյական մաքսատուրք, դրան ավելանում են նաև գյուղատնտեսական ապրանքները։ Բայց այստեղ էլ, ըստ Մակարյանի, գլխավոր հարցն այն է, թե արդյոք հայկական ընկերությունները կարող են այդ հնարավորությունը գործնականում օգտագործել։
Երեք տարին անհրաժեշտ է արտահանման մշակույթ ձևավորելու համար
Մակարյանը հատկապես առանձնացնում է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման խնդիրը։ Ըստ նրա՝ անցած տարի Հայաստանից արտահանվել է 51 հազար տոննա ծիրան, սակայն դրանից միայն մոտ 11 հազար տոննան է արտահանվել ընկերությունների կողմից՝ արտահանման համեմատաբար կազմակերպված պայմաններով։ Մոտ 40 հազար տոննան արտահանվել է ֆիզիկական անձանց կողմից՝ տարբեր մեքենաներով, սեփական միջոցներով և մասնավոր պայմանավորվածություններով։
Մակարյանի խոսքով՝ նման համակարգով հնարավոր չէ մրցունակ լինել ԵՄ շուկայում։ Այստեղ խնդիրներ են առաջանում տրանսպորտի, փաստաթղթերի, սերտիֆիկացման, արկղերի և փաթեթավորման հետ կապված։ Հենց այս պատճառով, նրա գնահատմամբ, Հայաստանին անհրաժեշտ է առնվազն երեք տարի՝ արտահանման մշակույթը փոխելու, անհրաժեշտ ընկերություններ ձևավորելու և, օրինակ, համապատասխան տրանսպորտային միջոցների պարկը փոխելու համար։
Յոթ օրվա ճանապարհը միայն ավելի թանկ ճանապարհ չէ
Մակարյանը համաձայն չէ այն մոտեցման հետ, երբ ԵՄ ուղղությամբ լոգիստիկայի խնդիրը ներկայացվում է միայն որպես ավելի երկար և ավելի թանկ ճանապարհ։ Եթե դեպի Ռուսաստան ապրանքը կարող է հասնել մոտ երեք օրում, իսկ ԵՄ՝ մոտ յոթ օրում, հարցը միայն տրանսպորտի արժեքը չէ։ Պետք է հասկանալ՝ արդյոք նույն սառնարանային մեքենայում նույն ապրանքը յոթ օր անց պահպանելու է իր ապրանքային տեսքը։
Նույնիսկ տնային սառնարանում մրգերն ու բանջարեղենը մի քանի օր անց կարող են կորցնել իրենց նախնական տեսքը։ Միայն մշտական ջերմաստիճանի պահպանումը բավարար չէ։ Ավելի երկար ճանապարհի և ճանապարհային ցնցումների պայմաններում անհրաժեշտ են նաև այլ փաթեթավորման և տրանսպորտային պայմաններ։ Երեքօրյա և յոթօրյա ճանապարհի համար նույն փաթեթավորումը կարող է բավարար չլինել։
Մակարյանի խոսքով՝ Հայաստանն այսօր չունի բավարար վիճակագրություն այն մասին, թե տարբեր գյուղատնտեսական ապրանքներից յուրաքանչյուրը որքան ժամանակ կարող է պահպանել իր ապրանքային տեսքը։ Այդ տվյալները պետք է ստացվեն միջազգային փորձագետների և այլ երկրների փորձի միջոցով։
«Օրինակ՝ ելակը յոթ օրվա ճանապարհին շատ դժվար կդիմանա։ Ծիրանն ավելի դիմացկուն է և կարող է հավաքվել կիսահաս վիճակում։ Այսպիսի տարբերությունները պետք է հաշվի առնվեն յուրաքանչյուր ապրանքի արտահանման պլանավորման ժամանակ», — նշեց նա։
ԵՄ-ն ինքն էլ ունի իր արտադրողներին պաշտպանելու խնդիր
Մակարյանը մի քանի տարի եղել է ԵՄ-ի հետ Հայաստանի համապարփակ համաձայնագրի քաղաքացիական հասարակության մոնիթորինգի հարթակի անդամ։ Այդ ընթացքում նա համագործակցել է ԵՄ փորձագետների և պաշտոնյաների հետ, հանդիպել նախարարների, ԵՄ պատվիրակության ղեկավարի և փորձագետների հետ, այցելել Բրյուսել։
Նա եվրոպացի գործընկերներին հարցրել է, թե արդյոք հնարավոր է Հայաստանի համար որոշակի քվոտաներ նախատեսել, որպեսզի հայկական արտադրանքը կարողանա մտնել եվրոպական շուկա և դիվերսիֆիկացվի Հայաստանի արտահանումը։
Ըստ Մակարյանի՝ եվրոպացի որոշ գործընկերներ գաղափարը դրական էին գնահատում, սակայն երբ խոսքը հասնում էր եվրոպական շուկաներում հայկական արտադրանքի հնարավորությունների մասին տեղեկատվություն տարածելուն կամ համապատասխան ընկերություններին հայկական արտադրողների մասին տեղեկացնելուն, առաջ էին բերվում տարբեր պատճառներ՝ զբաղվածություն, աշխատուժի պակաս, մասնագետների պակաս։
Մակարյանի կարծիքով՝ այստեղ քաղաքական գործոնը նույնպես առկա է, և այն պետք չէ թաքցնել։ Նա նշում է, որ տնտեսական առումով ԵՄ-ն այս գործընթացից պարտադիր չէ, որ շահի։ Նրա գնահատմամբ՝ ԵՄ-ն մի կողմից հատկացնում է մոտ 52 մլն եվրո փոխհատուցումների և աջակցության համար, մյուս կողմից՝ եվրոպական ներքին արտադրողները պետք է իրենց շուկայում որոշակի տարածք տրամադրեն հայկական արտադրանքին, ինչը կարող է դժգոհություն առաջացնել։
Մակարյանի խոսքով՝ այս իրավիճակը Հայաստանը կարող է օգտագործել ճկուն դիվանագիտությամբ՝ չհրահրելով հակասություններ, այլ փորձելով տարբեր կողմերից ստանալ Հայաստանի համար հնարավոր առավելությունները։ Նրա խոսքով՝ այս հնարավորությունը հատկապես կարևոր է գյուղատնտեսության համար, որտեղ բազմաթիվ ֆերմերներ վարկային պարտավորություններ ունեն, իսկ գյուղատնտեսական տնտեսությունները շատ ընտանիքների եկամտի կարևոր աղբյուր են։
52 մլն եվրոյի աջակցության ամբողջ ծավալը կարող է չօգտագործվել
Պետությունն արդեն որոշակի փոխհատուցումներ է տրամադրել արտահանվող արտադրանքի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար։ Մակարյանի հաշվարկով՝ եթե արտահանումն իրականացվեր ամբողջ ծավալով, կառավարությունը ստիպված կլիներ բյուջեից մինչև 220 մլն դոլար լրացուցիչ հատկացնել փոխհատուցումների համար։ Սակայն այդ ծավալի արտահանում չի իրականացվել։
Մակարյանի խոսքով՝ դրա պատճառները տարբեր են․ որոշ արտադրողներ ընդհանրապես չեն դիմել, որոշ արտադրանք փչացել է, որոշ դեպքերում արտադրողները փորձել են այն իրացնել ներքին շուկայում կամ գտել են տեղական լուծումներ։ Նա նաև նշում է, որ ԵՄ-ի տրամադրած մոտ 52 մլն եվրոն հնարավոր է ամբողջությամբ չծախսվի, քանի որ առաջացել են ավելի քիչ խնդիրներ, քան ենթադրվում էր։
Հիմնական խոչընդոտներից մեկը արտադրանքի որակն է
Մակարյանը շեշտում է, որ ինքը երկար տարիներ զբաղվել է միջազգային սերտիֆիկացման հարցերով, և իր համար ակնհայտ է, որ Հայաստանի խնդիրները միայն լոգիստիկան չեն։ Այն խնդիրները, որոնք երբեմն կարող էին չնկատվել կամ հանդուրժվել ռուսական շուկայում, պարտադիր չէ, որ նույն կերպ ընդունվեն ԵՄ-ում։
Նա օրինակ է բերում հայկական կոնյակի որակի փոփոխությունը՝ նշելով, որ ռուսական շուկայի պահանջարկը էժան արտադրանքի նկատմամբ որոշ ժամանակահատվածում նպաստել է որակի անկմանը։ Նրա խոսքով՝ Ռուսաստանի տնտեսական պայմանների փոփոխությունը նվազեցրել է գնողունակությունը, իսկ կոնյակը բոլորի համար ամենօրյա սպառման ապրանք չէ, ինչի արդյունքում առաջացել է ավելի էժան արտադրանքի պահանջարկ։
Մակարյանի խոսքով՝ պետք է համագործակցեն պետական բոլոր համապատասխան մարմինները, հատկապես Էկոնոմիկայի նախարարությունն ու Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը։ Նա քննադատում է այն մոտեցումը, երբ պաշտոնյաները ներկայացնում են չափազանց լավատեսական թվեր։ Օրինակ՝ երբ հայտարարվում է, որ Հայաստանի այգիների 95 տոկոսը GlobalGAP հավաստագրում ունի և կարող է ազատորեն արտահանել։ Մակարյանի խոսքով՝ այդ 95 տոկոսի թիվը իրականությանը չի համապատասխանում։
Նույն խնդիրն, ըստ նրա, կա նաև վերամշակող ձեռնարկություններում։ Շատերը չունեն HACCP համակարգեր կամ դրանք կիրառում են միայն ձևականորեն։
Գյուղատնտեսական արտադրանքի ստուգումները ցույց են տալիս այլ պատկեր
Մակարյանը նաև անդրադառնում է գյուղմթերքի անվտանգության ստուգումների արդյունքներին։ Նրա խոսքով՝ հարցազրույցից քիչ առաջ հրապարակված տվյալները ցույց էին տվել, որ ստուգված մրգերի և բանջարեղենի մոտավորապես յուրաքանչյուր երկրորդ նմուշում խնդիր կա՝ պարարտանյութերի, քիմիական նյութերի, թունաքիմիկատների մնացորդների կամ դրանց կիրառման ոչ պատշաճ մեթոդների հետ կապված։
Նա կարծում է, որ այս խնդիրը միայն ֆերմերների վրա դնելը ճիշտ չէ։ Եթե գյուղացին օգտագործում է որևէ միջոց առանց համապատասխան խորհրդատվության, ապա պետք է հարց տալ նաև վերահսկող և խորհրդատվական կառույցների աշխատանքի մասին։ Նույն խնդիրը, նրա խոսքով, կա նաև անասնաբուժական համակարգում։ Համակարգը թույլ է, իսկ կենդանիների հիվանդությունները կարող են անցնել կաթի մեջ։
Մակարյանը որպես հակադրություն նշում է Գերմանիայի փորձը, որտեղ լաբորատոր ստուգումները պարբերաբար իրականացվում են, և արդյունքները տրամադրվում են կաթ արտադրողներին ու ֆերմերներին։ Օրինակ՝ ստուգվում է նաև կաթում հակաբիոտիկների մակարդակը։ Այսինքն՝ լաբորատոր վերահսկողությունը ոչ միայն պատժիչ, այլև կանխարգելիչ նշանակություն ունի։
220 արտահանող ընկերությունը բավարար չէ
Հայաստանի կառավարության 2025 թվականին ընդունած արտահանման ռազմավարության մեջ նշվում է 220 արտահանող կազմակերպության մասին։
Մակարյանի խոսքով՝ 220 ընկերությունը շատ փոքր թիվ է այնպիսի տնտեսության համար, որը ցանկանում է էապես մեծացնել արտահանումը։ Միևնույն ժամանակ, հենց այդ 220 ընկերությունների հետ պետությունը կարող է շատ ավելի սերտ աշխատել՝ հասկանալ յուրաքանչյուրի խնդիրները, քննարկել անհրաժեշտ քայլերը և աջակցել դրանց կարողությունների զարգացմանը։
Նա խնդիր է տեսնում նաև այն հանգամանքի մեջ, որ պետական կառույցները հաճախ ներկայացնում են «լավ թվեր», որոնք իրական վիճակի հետ չեն համապատասխանում կամ թույլ հիմք ունեն։
Նրա խոսքով՝ մի քանի օր շարունակ կարող է ներկայացվել արտահանման մեծ ներուժի մասին լավատեսական պատկեր, իսկ հետո հրապարակվել տվյալ, համաձայն որի գյուղատնտեսական արտադրանքի մոտ կեսի դեպքում անվտանգության խնդիրներ կան։ Սա, նրա գնահատմամբ, խնդիր է ոչ միայն հանրային տեղեկատվության, այլև պետական կառավարման տեսանկյունից, քանի որ նման տեղեկատվությունը հասնում է նաև կառավարության ղեկավարությանը։
Արտահանման խնդիրը սկսվում է նաև կրթությունից
Մակարյանի գնահատմամբ՝ որակյալ արտադրանք ստեղծելու համար անհրաժեշտ է որակյալ աշխատուժ։ Իսկ Հայաստանի կրթական համակարգն այսօր բավարար չափով չի ապահովում անհրաժեշտ մասնագետների պատրաստումը։ Նա խնդիր է տեսնում կրթական ծրագրերի և բովանդակության մշտական փոփոխությունների մեջ, երբ նոր ծրագրի արդյունքը չի գնահատվում, բայց արդեն սկսվում է հաջորդ փոփոխությունը։ Մակարյանը հղում է անում PISA-ի արդյունքներին և նշում, որ եթե իրավիճակը չփոխվի, տասը տարի անց կարող է ավելի վատ վիճակ լինել։
Կրթության նախարարության կողմից, ըստ նրա, նախկինում նշվել է, որ խնդիրն այն է, որ գործում էին հին չափորոշիչներ, իսկ նոր չափորոշիչները պետք է փոխեն իրավիճակը։ Սակայն Մակարյանի խոսքով՝ չկա բավարար գնահատում, որը ցույց կտար, թե հին և նոր չափորոշիչների միջև ինչ էապես տարբեր արդյունք է արձանագրվել։ Նրա գնահատմամբ՝ կրթության ոլորտում նման շարունակական փոփոխությունները, առանց արդյունքների պատշաճ գնահատման, նույնպես ինստիտուցիոնալ խզումներ են առաջացնում։
Այս բոլոր խնդիրները՝ արտադրանքի որակը, սերտիֆիկացումը, լոգիստիկան, սննդամթերքի անվտանգությունը, պետական վերահսկողությունը և անհրաժեշտ մասնագետների պակասը, միասին են ազդում Հայաստանի արտահանման հնարավորությունների վրա։ Մակարյանի խոսքով՝ հենց այդ պատճառով ԵՄ, ԱՄՆ կամ նույնիսկ արաբական շուկաներ, որտեղ կարող են նաև հալալ սերտիֆիկացման պահանջներ լինել, մեծ ծավալներով արտահանման մասին խոսելը դեռ վաղ է։