Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ արդեն տևական ժամանակ նկատվող ստրատեգիական վերակողմնորոշման փորձերը վերջնականապես դուրս են եկել հանրային տիրույթ։ Քաղաքագիտության դոկտոր Արման Գրիգորյանի դիտարկմամբ՝ այն, ինչ նախկինում իշխանությունների իղձն էր, Ուկրաինայում պատերազմի էսկալացիայից հետո ստացավ հստակ քաղաքական ուրվագիծ։ Այսօր պաշտոնական Երևանը բավականին բաց տեքստով է խոստովանում իր աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումը փոխելու մասին, նշեց նա։
Քաղաքագետի գնահատմամբ՝ իշխող էլիտայի ընկալումներով՝ երկրի մեծագույն պրոբլեմը եղել է Ռուսաստանից ունեցած կախվածությունն ու Մոսկվայի պարտադրած սուվերենության սահմանափակումները։ Սակայն այժմ, երբ Երևանը փորձում է խմբագրել հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ և զուգահեռաբար մերձենալ Արևմուտքի ու Եվրոպայի հետ, Գրիգորյանը հորդորում է չմոռանալ մեկ կարևոր հանգամանք. դա այն Եվրոպան է, որն այսօր փաստացի պատերազմի մեջ է հենց Ռուսաստանի հետ։
Էկզիստենցիալ սպառնալիք և ռեալպոլիտիկ
Քաղաքական դաշտում շատերն են պնդում, որ այս վերակողմնորոշումը ողջամիտ է, քանի որ այն հիմնված է արժեքների վրա, հնարավորություններ է բացում և թույլ կտա դուրս գալ «ռուսական ֆորպոստի» կարգավիճակից։ Սակայն, ինչպես նշում է Գրիգորյանը, նույնիսկ եթե չվիճարկենք այս թեզերը, սա չափազանց վտանգավոր ընթացք է։
Քաղաքագետի պարզաբանմամբ՝ պատճառն այն է, որ Մոսկվան նախկին խորհրդային տարածքում Արևմուտքի ցանկացած ռազմաքաղաքական ներկայություն և ինտեգրացիա դիտարկում է որպես ուղիղ և անհանդուրժելի սպառնալիք իր էկզիստենցիալ շահերին։ Նա շեշտեց, որ այստեղ կարիք չկա բարոյական կամ իրավական գնահատականներ տալու, թե որքանով է արդարացված ռուսական կողմի այս մոտեցումը. սա իրականություն է, որը հնարավոր չէ հաշվի չառնել։ Հետևաբար, ըստ Գրիգորյանի, միակ առանցքային խնդիրն այն է, թե արդյոք նման վտանգավոր ճանապարհին հայտնվելուց հետո Հայաստանն ունի՞ այդ վտանգները հակակշռող գործիքներ, թե՞ ոչ։
Հանձնվելո՞ւ է արդյոք Մոսկվան. էսկալացիայի տրամաբանությունը
Վերջին շրջանում հանրային ու փորձագիտական շրջանակներում, հատկապես սոցիալական ցանցերում, մեծ ոգևորություն է նկատվում։ Արևմտամետ քաղաքականության կողմնակիցները հրճվանքով պնդում են, թե Եվրոպան կարողացավ կոմպենսացնել Ռուսաստանի հասցրած վնասները և Մոսկվայի պարտադրանքներին ի պատասխան կոնկրետ քայլեր ձեռնարկեց։
Սակայն կոնֆլիկտների և «էսկալացիայի սանդղակի» տեսության ուսումնասիրությունը հուշում է բոլորովին այլ բան։ Քաղաքագետը բացատրում է. «Երբ հակառակորդին կամ գերտերությանը դնում ես մի վիճակի մեջ, որտեղ նրա չափավոր ճնշման գործիքները դառնում են անպետք, դու նրան կանգնեցնում ես ընտրության առաջ՝ կա՛մ հանձնվել, կա՛մ անցում ավելի արմատական ու խիստ միջոցների»։
Գրիգորյանը պնդում է, որ միամտություն է կարծել, թե ռուսները, տեսնելով եվրոպական քայլերը, պարզապես «ձեռքերը լվալու և ընդունելու են խաղը տանուլ տալու փաստը»։ Նա հիշեցնում է, որ Մոսկվան պատրաստ եղավ գնալ լայնամասշտաբ պատերազմի Ուկրաինայի դեմ, պատրաստ էր նաև պատերազմել Վրաստանի դեմ։ Հետևաբար, ըստ քաղաքագետի, պնդումը, թե նրանք Հայաստանի պարագայում չեն դիմի ռադիկալ քայլերի, առնվազն լրջագույն և փաստարկված ապացույցների կարիք ունի, որոնք այսօր չեն ներկայացնվում։
Խոցելիություն և «անվտանգության հեքիաթները»
Նույնիսկ եթե պատկերացնենք ամենալավատեսական սցենարը, և Ռուսաստանը պարզապես «ձեռքերը լվանա» ու հեռանա տարածաշրջանից, Գրիգորյանը վստահ չէ, որ դա Հայաստանի համար անվտանգ կամ ցանկալի հեռանկար է, քանի որ մենք ունենք դեռևս չլուծված հիմնարար խնդիրներ մեր հարևանների հետ։
Անկախ հայ-ռուսական դաշինքի կամ ՀԱՊԿ-ի որակի վերաբերյալ եղած բոլոր հիմնավոր դժգոհություններից (որոնցից, ինչպես նշում է քաղաքագետը, ինքը ևս անմասն չէ)՝ այդ անվտանգության համակարգից ընդհանրապես դուրս գալը՝ առանց դրան համարժեք փոխարինող գտնելու, Հայաստանը դարձնելու է ծայրահեղ խոցելի հարևանների հավակնությունների առաջ։
Գրիգորյանի համոզմամբ՝ եթե տնտեսական հարցերում Եվրոպան դեռ կարող է որոշակիորեն փոխհատուցել ռուսական կողմի պարտադրած սահմանափակումները, ապա անվտանգության ոլորտում նույնն ակնկալելը պարզապես պատրանք է։ «Անվտանգության հարցում Արևմուտքից իրական երաշխիքներ կամ անվտանգային նոր համակարգի ձևավորում ակնկալելը հեքիաթների ժանրից է», — եզրափակեց նա։