Երևանի առաջարկը Ղազախստանին և Ղրղզստանին՝ TRIPP նախագծում բաժնեմաս տրամադրելու վերաբերյալ (յուրաքանչյուր երկրին 5%-ական, ընդհանուր՝ 10%), ոչ թե պարզապես դիվանագիտական ժեստ է, այլ ավելի լայն շրջադարձի մաս, որը Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հետևողականորեն նախապատրաստում էր վերջին ամիսների ընթացքում։ Այս առաջարկին զուգահեռ՝ Փաշինյանը պնդում է հայկական երկաթուղու կառավարման գործում Ռուսաստանի դերի վերանայման անհրաժեշտությունը։ Հնարավոր է, որ Աստանան պատրաստ է դառնալ հենց այն երրորդ կողմը, որը կփոխարինի Մոսկվային, սակայն Ռուսաստանի հետ առճակատման չի գնա։
TRIPP նախագծին միանալու հրավերը հնչեց կրիտիկական պահի, երբ Ղազախստանի նախագահը, Ռուսաստանի նախագահի հետ միասին, ըստ էության Երևանից պահանջեց կողմնորոշվել Եվրամիության հետ մերձեցման և Եվրասիական տնտեսական միությանն անդամակցության պահպանման միջև ընտրության հանրաքվեի հարցում։
Ընդ որում, Ղազախստանն իսկապես շահագրգռված է այս առաջարկով։ Շատ փորձագետներ ուշադրություն են դարձնում այն փաստին, որ նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը «Կենտրոնական Ասիա – Կորեա» առաջին գագաթնաժողովում հայտարարեց Միջին միջանցքով տարանցիկ բեռնափոխադրումների ծավալը տարեկան մինչև 20 միլիոն տոննայի հասցնելու մտադրության մասին՝ մինչև 100 միլիոն տոննա աճի հեռանկարով, և որ Ղազախստանը շահագրգռված է այդ միջանցքի ինտեգրմամբ հենց Ադրբեջանից Թուրքիա՝ Հայաստանի տարածքով ծրագրվող երթուղու հետ։
Ղազախստանցի վերլուծաբաններն այս հետաքրքրությունը նկարագրում են որպես զուտ պրագմատիկ։ Տնտեսագիտության և իրավագիտության դոկտոր Դամիր Կայումովը տրամաբանությունը ձևակերպում է հետևյալ կերպ. Ղազախստանը, որպես դեպի ծով ելք չունեցող երկիր, կարիք ունի ոչ թե մեկ տարանցիկ զարկերակի, այլ անվտանգ ու հուսալի երթուղիների առավելագույն քանակի։ Սակայն Աստանայի համար իրական օգուտը ի հայտ կգա միայն նոր երթուղու՝ երկրի գոյություն ունեցող տրանսպորտային ցանցին կառուցվածքային ինտեգրման պայմաններում՝ միասնական սակագների, թվային սահմանային տերմինալների և մատակարարումների կանխատեսելի ժամկետների ապահովմամբ։ Այլապես, հավելում է Կայումովը, նախագծին ձևական մասնակցությունը «մեծ նշանակություն չի ունենա»։
Քաղաքագետ Տահիր Նաումովն ուշադրություն է հրավիրում մեկ այլ ասպեկտի վրա. երբ մի քանի երկրներ կախվածության մեջ են ընկնում ընդհանուր միջանցքից, նրանց շահերը հյուսվում են միմյանց, ինչը կայուն հարաբերություններ պահպանելու և ստորագրված համաձայնագրերը հարգելու մոտիվացիա է ստեղծում, քանի որ գործընկերներից մեկի կայունությունը դառնում է միջանցքի մյուս բոլոր մասնակիցների ռազմավարական շահը։
Մենեջերներն ու լոգիստներն այդ ընթացքում հետևում են տարածաշրջանի դինամիկ վերափոխվող ենթակառուցվածքներին։ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունը Ախալքալաք-Կարս երկաթուղային հաղորդակցության բացման մասին, ինչպես նաև Բաքու-Թբիլիսի-Կարս արդիականացված երկաթուղու շահագործումը, որը, կողմերի հայտարարությունների համաձայն, պետք է հինգ անգամ ավելացնի Տրանսկասպյան միջազգային երթուղու (Միջին միջանցք կամ TMTM) այս հատվածի թողունակությունը, դրականորեն ընդունվեցին միջազգային առևտրի անմիջական մասնակիցների կողմից։
Բուլղարական Բուրգաս նավահանգստի վաճառքի մենեջեր Իվետա Դիմիտրովայի խոսքով՝ բեռնառաքողներն ակտիվորեն փնտրում են Եվրոպայի և Ասիայի միջև այլընտրանքային երթուղիներ, և հենց այդ պատճառով Սևծովյան տարածաշրջանը ձեռք է բերում ռազմավարական նշանակություն, իսկ նավահանգիստը ակնկալում է շահել այս միտումից։
Ակնհայտ է, որ եթե TRIPP-ի և Միջին միջանցքի միավորման ծրագրերն իրականացվեն, ապա դա իրական այլընտրանք կդառնա Հյուսիսային միջանցքին, քանի որ կօգտագործվի անընդհատ ցամաքային ճանապարհ, ինչը բացակայում է հիմնական TMTM-ի դեպքում։
Azurite լոգիստիկ ընկերության ղեկավար Քրիստիան Հիրշմանը խոստովանում է, որ զուտ տնտեսապես Միջին միջանցքը դեռևս զիջում է Ռուսաստանով անցնող հյուսիսային երթուղուն, քանի որ այն «ավելի բարդ է, երկար և թանկ», սակայն հենց Ռուսաստանի դեմ ԵՄ պատժամիջոցներն ու Կարմիր ծովում նավերի վրա հուcontent-ի հարձակումներն են ավելի ու ավելի շատ բեռնառաքողների մղում դեպի տրանսկասպյան ուղղություն։
Ընդլայնման հարցերով եվրոպական հանձնակատար Մարտա Կոսը կանխատեսում է առաջիկա չորս տարիներին Միջին միջանցքով փոխադրումների ծավալների եռապատկում՝ ենթակառուցվածքներում ներդրումների և սահմաններին մաքսային ընթացակարգերի թվայնացման պայմանով։
Նման հեռանկարների լույսիներքո, Աստանային և Բիշքեկին առաջարկելով դառնալ TRIPP միջանցքի բաժնետերեր, Հայաստանը ամուր կերպով կապում է նրանց առևտրային շահը այս երթուղու հետ, քանի որ նման պայմաններում նրանք խիստ շահագրգռված կլինեն իրենց գնացքները և չինական տարանցումը ուղղել հենց TRIPP-ով, որպեսզի իրենց ներդրումներն արդարանան։
Լոգիստիկ ուղիների զարգացման հետ մեկտեղ Մոսկվայի ազդեցությունը թուլանում է ամբողջ տարածաշրջանում, սակայն Հայաստանի համար ռուսական շուկայից ամբողջովին հրաժարվելը հազիվ թե իմաստ ունենա, քանի որ այն շարունակում է կարևոր մնալ հայկական ապրանքների համար, նշում է Արտաքին քաղաքականության գերմանական միության (DGAP) փորձագետ Շտեֆան Մայստերը։ Իսկ Կոնրադ Ադենաուերի հիմնադրամի տարածաշրջանային փորձագետ Յակոբ Վելլենշտայնը հավելում է, որ, հարցումների համաձայն, հայերի մեծամասնությունը պաշտպանում է արևմտամետ կուրսը, սակայն չի ցանկանում լիակատար խզում Ռուսաստանի հետ, իսկ ինքը՝ վարչապետը, ամենայն հավանականությամբ, հավասարակշռություն է պահպանելու ուղղությունների միջև, այլ ոչ թե կտրուկ ընտրություն կատարելու։
Նմանատիպ տրամաբանություն՝ աստիճանական, այլ ոչ թե կտրուկ շրջադարձ, արձանագրում է TVP World-ի մեկնաբան Ստյուարտ Դաուելը։ Հեղինակը Հայաստանի և Ղազախստանի հետ տեղի ունեցողը նկարագրում է որպես «այլընտրանքների ինքնիշխանության» ձևավորում. երկու պետություններն էլ հանգել են այն եզրակացության, որ մեկ տերությունից կախվածությունը սահմանափակում է ինքնիշխանությունը, թեև գործում են բոլորովին տարբեր մեթոդներով։ Փաշինյանը, Դաուելի փոխանցմամբ, ասում է, որ Հայաստանի պաշտպանական կապերի 95-97%-ը ժամանակին կապված էր Մոսկվայի հետ, և 2023 թվականին Ղարաբաղը կորցնելուց հետո անվտանգության հարցերում մեկ գործընկերոջից կախվածությունը բացահայտորեն անվանում է ռազմավարական սխալ։ Երևանը սառեցրել է մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, զենք է գնում Հնդկաստանից ու Ֆրանսիայից և պատրաստվում է ԵՄ-ին անդամակցելու հայտ ներկայացնել։ Ղազախստանը, Քարնեգի հիմնադրամի փորձագետ Ջենիֆեր Մուրթազաշվիլիի բնորոշմամբ, հետևում է «պորտֆելային քաղաքականության» ռազմավարությանը, այսինքն՝ արտաքին կապերի գիտակցված բաշխմանը տարբեր գործընկերների միջև՝ յուրաքանչյուրին վերապահելով առանձին դեր, «ինչը Տոկաևին թույլ է տալիս միաժամանակ նստել Պուտինի հետ և գործեր վարել Ռուսաստանի հետ՝ առանց ընդունելու ուկրաինական տարածքների բռնակցումը»։
Ստյուարտ Դաուելը մեջբերում է Թոմաս դե Վաալի խոսքերը Carnegie Europe-ից, ով նկարագրում է Հայաստանի հետ կապված իրավիճակը. դիվերսիֆիկացումը նշանակում է, որ Ռուսաստանը կորցնում է այն վիրտուալ մենաշնորհը, որն ուներ այդ երկրում։ Դաուելը նշում է, որ նույն սկզբունքը կիրառելի է նաև ավելի լայն համատեքստում։ «Ռուսաստանի ուժն ամենամեծն էր հենց այնտեղ, որտեղ նրա հարևաններից որևէ մեկը չուներ իրական այլընտրանք», — գրում է նա։
Ղազախստանին և Ղրղզստանին TRIPP-ին մասնակցելու առաջարկը և երկաթուղու կառավարման գործում Ռուսական երկաթուղիների ներկայության աննպատակահարմարության գաղափարի առաջմղումը մեկ միասնական գործընթաց են, որի նպատակը Երևանի կողմից նոր տարանցիկ կոնֆիգուրացիայի ստեղծումն է, որտեղ Աստանան աստիճանաբար կզբաղեցնի նախկինում բացառապես Մոսկվային պատկանող տեղը։ Ղազախստանն իր հերթին օգտագործում է բացվող հնարավորությունները TMTM երթուղում սեփական կշիռն ուժեղացնելու համար՝ առանց Ռուսաստանի հետ ցուցադրական խզման։
Բաց է մնում հենց այս իրադարձությունների տրամաբանությամբ առաջադրված հարցը. որքանո՞վ է Երևանի և Աստանայի համագործակցության խորացումը, այդ թվում՝ հայկական երկաթուղային ենթակառուցվածքների կառավարմանը Ղազախստանի քննարկվող մասնակցությունը, տարածաշրջանի ինքնուրույն տնտեսական նախաձեռնություն, և որքանո՞վ է այն արտացոլում Հարավային Կովկասում արտաքին խոշոր խաղացողների ազդեցության ավելի լայն վերաբաշխումը։