Թուրքիայի ազդեցության ուժեղացումը Հարավային Կովկասում և Ադրբեջանի՝ տարածաշրջանային միջին տերություն դառնալու հավակնությունները Անկարայի և Բաքվի միջև առաջացնում են աշխարհաքաղաքական հակասություններ։ Այդուհանդերձ, թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների խորությունը թույլ չի տալիս ենթադրել, որ ներկայիս հակասությունները կհանգեցնեն դաշինքի խզման։ Նման գնահատական է տալիս թուրքագետ Ռուբեն Սաֆրաստյանը՝ վերլուծելով, թե ինչ է իրականում կատարվում Անկարայի և Բաքվի միջև։
Թուրքիան և Ադրբեջանը փորձում են բարձրացնել իրենց դիրքերը տարածաշրջանում
Սաֆրաստյանի խոսքով՝ ստեղծված իրավիճակը հասկանալու համար նախ պետք է հաշվի առնել Հարավային Կովկասում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունը։ Վերջին տարիներին Ռուսաստանի ազդեցության թուլացումը հանգեցրել է Թուրքիայի դիրքերի ամրապնդմանը, ինչի արդյունքում Անկարան ձգտում է ձևավորել իր շահերին ավելի համապատասխան տարածաշրջանային նոր ստատուս քվո։
Միաժամանակ նման գործընթաց է ընթանում նաև Ադրբեջանում։ Բաքուն փորձում է բարձրացնել իր դերակատարումը Հարավային Կովկասում և նոր դիրք զբաղեցնել տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցության մեջ։
Թուրքագետը հատկապես ուշադրություն է հրավիրում Ալիևի՝ իր կուսակցության համագումարում ունեցած ելույթի վրա, որտեղ Ադրբեջանի նախագահը երկիրը բնութագրել է որպես միջին տերություն։
Սաֆրաստյանի գնահատմամբ՝ այս ձևակերպումը պարզապես հռետորաբանության փոփոխություն չէ։ Այն արտահայտում է Ադրբեջանի՝ սեփական տեղը միջազգային և հատկապես տարածաշրջանային համակարգում վերասահմանելու հավակնությունը։
«Ադրբեջանը ձգտում է հանդես գալ որպես մեր տարածաշրջանում՝ Հարավային Կովկասում, գերակա դիրք ունեցող պետություն՝ համեմատած Վրաստանի և Հայաստանի հետ»,– նշում է թուրքագետը։
Նրա խոսքով՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հավակնությունները որոշ առումով զուգահեռ են ընթանում։ Անկարան, ամրապնդելով իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում, ձգտում է դառնալ տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական առաջատարներից մեկը։ Միաժամանակ Թուրքիան ավելի լայն՝ միջազգային հավակնություններ ունի և ցանկանում է ամրապնդել իր դիրքերը որպես խոշոր ուժային կենտրոն։
Ադրբեջանն էլ փորձում է փոքր պետության կարգավիճակից անցնել միջին տերության դիրքի՝ բարձրացնելով սեփական քաղաքական կշիռը տարածաշրջանում։
Սակայն հենց այստեղ, Սաֆրաստյանի կարծիքով, առաջանում է երկու երկրների շահերի բախումը։ Թեև Թուրքիան և Ադրբեջանը դաշնակիցներ են, նրանցից յուրաքանչյուրը ձգտում է մեծացնել սեփական ազդեցությունը։ Եթե Անկարան ցանկանում է ամրապնդել իր առաջնորդությունը Հարավային Կովկասում, ապա Բաքուն փորձում է հաստատվել որպես տարածաշրջանում ինքնուրույն և գերակա դերակատար։
Ալիևը ցանկանում է Ադրբեջանը ներկայացնել որպես ինքնուրույն հաղթանակ տարած պետություն
Թուրքագետի վերլուծության երկրորդ կարևոր շերտը վերաբերում է Ադրբեջանի ներսում ազգային ինքնության վերաձևակերպմանը։
Սաֆրաստյանի խոսքով՝ Ալիևը փորձում է ադրբեջանական հասարակության ինքնությունը կառուցել հաղթանակի գաղափարի շուրջ՝ ներկայացնելով ադրբեջանցիներին որպես հաղթող ժողովուրդ, իսկ պետությունը՝ որպես սեփական ուժերով հաղթանակի հասած երկիր։
Այս գործընթացում, նրա գնահատմամբ, կարևոր նշանակություն ունի այն, թե ինչպես է ներկայացվում Թուրքիայի դերը 2020 թվականի արցախյան պատերազմում։
«Մենք շատ լավ գիտենք, թե Թուրքիան ինչ կարևոր դերակատարում ունեցավ վերջին արցախյան պատերազմում Ադրբեջանի հաղթանակի մեջ։ Բայց հիմա արդեն տարիներ են անցել, և Ալիևը փորձում է Թուրքիայի այդ դերակատարումը ոչ միայն նսեմացնել, այլև ընդհանրապես մոռացության տալ»,– ասում է Սաֆրաստյանը։
Նրա մեկնաբանությամբ՝ Ադրբեջանի նախագահը ձգտում է սեփական ժողովրդին փոխանցել այն ուղերձը, որ երկիրը հաղթանակի է հասել իր ուժերով, առանց արտաքին աջակցության վճռորոշ դերը շեշտադրելու։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս հաղթանակը ներկայացնել որպես Ադրբեջանի ազգային և պետական կարողությունների արդյունք։
Սաֆրաստյանը կարևորում է նաև անձնական գործոնը։ Ալիևը, նրա գնահատմամբ, ցանկանում է Ադրբեջանի պատմության մեջ մտնել որպես հաղթանակ տարած նախագահ, որն այդ արդյունքին հասել է սեփական ուժերով՝ առանց Թուրքիայի օգնության վրա հենվելու։
Այսպիսով, թուրքագետի կարծիքով, Անկարայի և Բաքվի միջև առկա հակասություններն ունեն նաև խորհրդանշական և ներքաղաքական նշանակություն։
Իսրայելի գործոնը և քաղաքական իսլամի շուրջ հակասությունները
Սաֆրաստյանը նշում է, որ թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում առկա տարաձայնություններն ունեն նաև ավելի տեսանելի պատճառներ։ Դրանցից մեկը Իսրայելի գործոնն է, մյուսը՝ քաղաքական իսլամի դերակատարման հարցը։
Թուրքագետը այս երկու հանգամանքները ներառում է այն հիմնական պատճառների շարքում, որոնք, իր գնահատմամբ, հանգեցրել են Անկարայի և Բաքվի հարաբերություններում ներկայիս իրավիճակին։
Էրդողանի զանգն Ալիևին․ փորձ՝ անձնական հեղինակությամբ հարթեցնելու հակասությունները
Թուրքագետը կարևոր նշանակություն է տալիս նաև Էրդողանի և Ալիևի հեռախոսազրույցին։ Նա ուշադրությունը հրավիրում է այն հանգամանքի վրա, որ զանգահարողը Թուրքիայի նախագահն էր, որը հրավիրել է Ադրբեջանի նախագահին մասնակցելու հոկտեմբերի 29-30-ին Թուրքիայում նախատեսված՝ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության հանդիպմանը, որին պետք է մասնակցեին անդամ երկրների արտգործնախարարներն ու ղեկավարները։
Սաֆրաստյանի մեկնաբանությամբ՝ Էրդողանի նախաձեռնությունը կարելի է դիտարկել որպես փորձ՝ անձնական մակարդակում միջամտելու երկու երկրների հարաբերություններում առաջացած բարդություններին և մեղմելու հակասությունները։
Նրա կարծիքով՝ Էրդողանը փորձում է իր անձնական հեղինակության միջոցով նպաստել հարաբերությունների հարթեցմանը։ Այս առումով կարևոր է նաև, որ հեռախոսազրույցի վերաբերյալ թուրքական և ադրբեջանական պաշտոնական հաղորդագրություններում, ըստ Սաֆրաստյանի, որևէ անդրադարձ չի եղել վերջին օրերին երկու երկրների հարաբերություններում տեղի ունեցած իրադարձություններին։
Թուրքագետի գնահատմամբ՝ այս լռությունը պատահական չէ։ Այն կարող է վկայել, որ կողմերը չեն ցանկանում հրապարակայնորեն ցույց տալ հակասությունների խորությունը կամ ընդունել, որ դրանք քննարկվում են ամենաբարձր մակարդակով։
Սաֆրաստյանը համոզված է, որ Էրդողանի և Ալիևի հեռախոսազրույցի ընթացքում քննարկվել են նաև հարաբերություններում առկա խնդիրները, սակայն կողմերը նախընտրել են այդ մասին հրապարակային հայտարարություններ չանել։
Նրա կարծիքով՝ երկու առաջնորդներն էլ փորձում են խուսափել հակասությունների հետագա սրումից և անցնել հարաբերությունների կարգավորման փուլին։
Հակասությունները չեն հանգեցնի դաշինքի խզման
Սաֆրաստյանի ընդհանուր գնահատմամբ՝ չնայած թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում ի հայտ եկած տարաձայնություններին, երկու երկրներն այնքան խոր կապեր ունեն, որ դրանց խզումը ներկայիս զարգացումների հետևանքով քիչ հավանական է համարում։
Թուրքագետի կարծիքով՝ Էրդողանի և Ալիևի հանդիպումը Թուրքական պետությունների կազմակերպության շրջանակում կարող է դառնալ հարաբերությունների հարթեցման հաջորդ փուլը։ Նա ակնկալում է, որ առաջնորդների հանդիպման ընթացքում հնարավոր են ավելի կոնկրետ քայլեր՝ առաջացած խնդիրները մեղմելու և համագործակցությունը շարունակելու ուղղությամբ։
«Իմ ընդհանուր գնահատականն այն է, որ երկու երկրներն այնքան մեծ կապեր ունեն իրար հետ, և չեմ կարծում, որ նրանցից որևէ մեկը պատրաստ է այս իրադարձությունների հետևանքով գնալ այդ կապերը խզելու։ Կփորձեն հարթեցնել հարաբերությունները և առաջ շարժվել որպես դաշնակիցներ»,– եզրափակում է Ռուբեն Սաֆրաստյանը։