Ադրբեջանի իշխանությունների համար Հայաստանի հետ խաղաղության ինստիտուցիոնալացումը ընկալվում է ոչ այնքան որպես արտաքին քաղաքական արդյունք, որքան ներքաղաքական վտանգ։ Միջազգային հարաբերությունների պրոֆեսոր Աննա Օհանյանի գնահատմամբ՝ Իլհամ Ալիևի իշխանությունը շահագրգռված չէ այնպիսի խաղաղության գործընթացով, որը կարող է սահմանափակել մանևրելու նրա հնարավորությունները։ Միաժամանակ Բաքուն ներքին քաղաքականության մեջ ավելի ու ավելի է կիրառում Ռուսաստանին բնորոշ ավտորիտար մեխանիզմներ, մինչդեռ Թուրքիայի քաղաքական զարգացումներն ընթանում են բոլորովին այլ ուղղությամբ։
Խաղաղությունը՝ որպես Ալիևի իշխանության ռիսկ
Օհանյանի գնահատմամբ՝ նույնիսկ եթե Բաքուն համաձայնի ստորագրել խաղաղության համաձայնագիր, դա դեռ չի նշանակում, որ Ադրբեջանի ղեկավարությունը պատրաստ է գործընթացը վերածել կայուն և կանխատեսելի հարաբերությունների համակարգի։ Խաղաղության ինստիտուցիոնալացումը կարող է սահմանափակել այն քաղաքական գործիքները, որոնց միջոցով Ալիևը պահպանում է ճնշման հնարավորությունը թե՛ Հայաստանի, թե՛ տարածաշրջանային այլ դերակատարների նկատմամբ։
Օհանյանի դիտարկմամբ՝ Միացյալ Նահանգները կարող է Ալիևի վրա ճնշում գործադրել՝ Եվրասիայում իր ազդեցությունն ընդլայնելու մրցակցության համատեքստում։ Սակայն Վաշինգտոնի գործողություններում առայժմ հստակ չի երևում խաղաղության կառուցման գործընթացում ավելի խոր ներգրավվածության պատրաստակամություն։
Օհանյանն ուշադրություն է հրավիրում մեկ այլ հակասության վրա․ Ադրբեջանի պետական ինստիտուտները, նրա գնահատմամբ, համեմատաբար թույլ են, բայց երկիրը կարողանում է միջազգային բանակցություններում գործել այնպես, կարծես համաշխարհային գործընթացները կախված են հենց իրենից։
Այս երևույթը նա դիտարկում է որպես ազդեցության յուրատեսակ հակադարձում․ փոքր պետությունը կարողանում է իր դիրքը, աշխարհաքաղաքական նշանակությունը և արտաքին դերակատարների շահերի բախումը վերածել լծակների՝ դիմադրելու ավելի հզոր պետությունների պահանջներին կամ թելադրելու նրանց հետ հարաբերությունների պայմանները։
Ադրբեջանի համար այս հնարավորությունը կապված է ոչ միայն էներգետիկ ենթակառուցվածքների կամ տարածաշրջանային դիրքի, այլև տարբեր ուժային կենտրոնների միջև մանևրելու կարողության հետ։
Ալիևի քաղաքականությունը՝ Պուտինի գործիքակազմի նմանությամբ
Ըստ Օհանյանի՝ Ադրբեջանի ներքին քաղաքականության մեջ նկատելի են Ռուսաստանի ավտորիտար կառավարման մեխանիզմներին բնորոշ առանձնահատկություններ։
Նրա գնահատմամբ՝ երբ ավտորիտար համակարգն ավելի է խորանում, իսկ իշխանությունը սկսում է մտահոգվել սեփական կայունությամբ, արտաքին թշնամու կերպարը դառնում է ներքին համախմբման կարևոր գործիք։ Հայաստանի պարագայում դա հատկապես հեշտ է, քանի որ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունն արդեն իսկ երկար տարիներ օգտագործվում է հասարակական տրամադրությունների և քաղաքական օրակարգի վրա ազդելու համար։
Ալիևը, ըստ Օհանյանի, ադրբեջանական հանրությանը ներկայացնում է մի պատկեր, որտեղ երկիրը շրջապատված է թշնամիներով, աշխարհը դեմ է Ադրբեջանին, իսկ երկիրն ինքը հանդես է գալիս որպես զոհ։ Այս պատմույթում Արևմուտքը կարող է ներկայացվել նաև որպես Ադրբեջանի ինքնիշխանության կամ աշխարհիկ ինքնության դեմ գործող ուժ։
Միաժամանակ հակաարևմտյան հռետորաբանությունը կարող է ծառայել իշխանության ներքին դիրքերի ամրապնդմանը։ Այս առումով Օհանյանը զուգահեռներ է տեսնում Պուտինի քաղաքականության հետ, որտեղ արտաքին սպառնալիքների և թշնամիների մասին խոսույթն օգտագործվում է իշխանության կենտրոնացման և հասարակության վերահսկողության ուժեղացման համար։
Այս տրամաբանության մեջ Հայաստանի հետ հակամարտությունը միայն արտաքին քաղաքական խնդիր չէ։ Այն կարող է նաև ներքաղաքական նշանակություն ունենալ՝ հնարավորություն տալով իշխանությանը պահպանել մշտական սպառնալիքի զգացումը և այդպիսով արդարացնել իր քաղաքականությունը։
Թուրքիան և Ադրբեջանը՝ քաղաքական մշակույթի տարբեր ուղղություններով
Չնայած արտաքին քաղաքականության ոլորտում Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերը հաճախ համընկնում են, Օհանյանը նկատում է, որ նրանց ներքին քաղաքական զարգացումներն ավելի ու ավելի են հեռանում իրարից։
Թուրքիայում Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը իշխանության եկավ՝ հենվելով նաև ավելի կրոնական հասարակության պահանջների վրա և հակադրվելով աշխարհիկ կառավարման ավանդույթին։ Ադրբեջանում, հակառակը, Ալիևի իշխանությունը փորձում է պահպանել պետության աշխարհիկ բնույթը։
Օհանյանի կարծիքով՝ այս ընտրության պատճառները լիովին հստակ չեն, սակայն հնարավոր է, որ Բաքուն աշխարհիկ ինքնությունը դիտարկում է որպես Արևմուտքի հետ հարաբերություններում առավելություն ստանալու միջոց։
Միևնույն ժամանակ Ադրբեջանում կան հասարակական պահանջներ՝ կրոնական ինքնությունն ավելի ազատ արտահայտելու վերաբերյալ։ Երբ պետությունը փորձում է սահմանափակել այդ դրսևորումները, կարող է խորանալ հակասությունը հասարակության մի հատվածի և իշխանության միջև։ Սա Բաքվի համար ոչ միայն ներքին կառավարման, այլև արտաքին քաղաքական խնդիր է, քանի որ կրոնական ինքնության շուրջ զարգացումները կարող են ազդել Ադրբեջանի հարաբերությունների վրա արաբական աշխարհի և այլ միջազգային դերակատարների հետ։
Փորձագետի դիտարկմամբ՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև այս տարբերությունը կարևոր է հենց քաղաքական մշակույթի տեսանկյունից։ Մինչ Անկարան ավելի է հեռանում նախկին աշխարհիկ մոդելից, Բաքուն փորձում է պահպանել աշխարհիկ պետության կերպարը։
Սակայն այս տարբերությունը չպետք է դիտարկել որպես հայ-թուրքական սահմանի բացման անմիջական հնարավորություն, նշում է նա։ Օհանյանի գնահատմամբ՝ այդ հարցում որոշիչը, ամենայն հավանականությամբ, կլինի արտաքին ճնշումների և աշխարհաքաղաքական շահերի համադրությունը, այլ ոչ թե միայն Թուրքիայի և Ադրբեջանի ներքին քաղաքականության տարբերությունները։