Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը իր վերջին ելույթում փաստացի մերժեց ԱՄՆ առաջարկները, որոնք վերաբերում են հաղորդակցությունների ապաշրջափակմանը։ Այս մասին հայտարարել է բանակցությունների մասնագետ Արթուր Մարտիրոսյանը։
Նրա խոսքով՝ եթե վերլուծենք վերջին շաբաթների զարգացումները, կարելի է ընդհանուր պատկերացում կազմել, թե ինչ է տեղի ունենում փակ դռների հետևում։ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հայտարարությունները հայաստանյան կողմի մոտեցումներում նկատվող «դինամիկայի» մասին, ինչպես նաև Ալիևի և Փաշինյանի միջև հնգժամյա հանդիպումը վկայում են այն մասին, որ կան առաջարկներ, որոնք ինչ-որ փուլում փոխել են կողմերի ընկալումները կարգավորման հնարավոր ձևաչափերի վերաբերյալ։
Մարտիրոսյանի համոզմամբ՝ խոսքը վերաբերում է ամերիկյան կողմի առաջարկին։ Այս սցենարի էությունը կայանում է նրանում, որ Հայաստանի որոշ տարածքներ երկարաժամկետ վարձակալության տրվեն, որոնցով կարող են անցնել կոմունիկացիաներ՝ միացնելով Ադրբեջանի հիմնական մասը Նախիջևանի հետ։ Ըստ հայկական կողմի պաշտոնական դիրքորոշման՝ նման լուծումը թույլ է տալիս խուսափել ինքնիշխանության խախտումից և միաժամանակ ապահովել հասանելիություն՝ միջազգային իրավունքի շրջանակում։
Սակայն վերջին պահին Ալիևը փաստացի հրապարակայնորեն մերժեց այդ պայմանավորվածությունները՝ ասելով ոչ և՛ Հայաստանին, և՛ ամերիկյան միջնորդներին։ Ի՞նչու նա փոխեց իր դիրքորոշումը։
Մասնագետի կարծիքով՝ պատճառներից մեկը հայկական կողմից հղված սխալ ազդակներն էին։ Երևանի կողմից ցուցաբերած ավելորդ ոգևորությունը, ըստ Արթուր Մարտիրոսյանի, վերածվել է ռազմավարական սխալի։ «Մենք չափազանց հաճախ ենք լսում հայտարարություններ այն մասին, որ լուծումը արդեն մոտ է։ Սա ցույց է տալիս շտապողականություն և հակառակ կողմի մոտ ստեղծում է տպավորություն, թե ձեզ դա պետք է ավելի շատ, քան իրենց», — նշում է նա։
Բաքվի տեսանկյունից՝ ժամանակը նրա կողմն է։ Մինչդեռ հայկական իշխանությունների համար, ամենայն հավանականությամբ, արագ արդյունքը կենսական նշանակություն ունի՝ հատկապես 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների համատեքստում։ Իսկ դա Ադրբեջանին հնարավորություն է տալիս ավելի կոշտ պահանջներ ներկայացնելու։
Հավելյալ ճնշման գործոն է նաև այն հանգամանքը, որ Երևանը՝ ըստ էության, ինքն է դիրքավորել հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը որպես իր տնտեսական ռազմավարության առանցքային բաղադրիչ և որպես Ռուսաստանի ազդեցության գոտուց աստիճանական դուրս գալու գործիք։ Սա Բաքվին ու Անկարային տալիս է հավելյալ լծակներ։
Մարտիրոսյանի գնահատմամբ՝ Ալիևի ոչը պատահական չէ նաև այլ ՝ ներքին քաղաքական տեսանկյունից։ Հայ-ադրբեջանական օրակարգի փակումը կնշանակի ներքին մարտահրավերների՝ կոռուպցիայից մինչև սոցիալական անհավասարություն, առաջնային դառնալը։ Հայաստանի հետ հակամարտությունն այսօր մնում է Ադրբեջանի իշխանության լեգիտիմացման և ներքին խնդիրներից ուշադրություն շեղելու արդյունավետ միջոց։
Եթե «էջը փակվի», ապա Բաքուն այլևս չի կարող օգտագործել Հայաստանը որպես գլխավոր մեղավոր։ Հենց այդ պատճառով էլ Ալիևը, ըստ էության, խափանում է կարգավորման գործընթացը՝ ակնկալելով ստանալ առավելագույնը։ Նա ձևավորում է այսպես կոչված «արևմտյան Ադրբեջանի» թեզը՝ փորձելով Արցախի նկատմամբ հաղթանակի ֆոնին մատնանշել, որ այժմ Ադրբեջանն ունի նոր նպատակ, իսկ ինքը՝ որպես ղեկավար, որն իր խոսքը պահում է, ի վիճակի կլինի այդ նպատակին հասնել։ Այդ նպատակին նա կհասնի, թե ոչ, երբ և ինչ ձևաչափով՝ էական չէ։ Կարևորն այն է, որ այս հռետորաբանությունը նրան թույլ է տալիս պահել ներքին վերահսկողությունը, իսկ հայկական կողմի անընդմեջ զիջումները այդ հռետորաբանությունը սնում և հիմնավորում են։
Կարգավորման գործընթացի ձգձգումը ձեռնտու է ոչ միայն Ադրբեջանին, այլև Թուրքիային։ Ավելին՝ ներկայիս պայմաններում Անկարան ձեռք է բերում հավելյալ ազդեցության լծակներ։ Հայկական իշխանություններն իրենք են, ըստ էության, Թուրքիան ներկայացրել որպես Ռուսաստանի այլընտրանք։ Իսկ Անկարայի տրամաբանությամբ դա նշանակում է՝ եթե այլընտրանքը մենք ենք, ուրեմն արժեքը պետք է բարձրացվի։
Կարևոր է հասկանալ, որ նման բանակցություններում «գինը» միայն աշխարհաքաղաքական զիջումներ կամ տնտեսական պայմաններ չեն։ Այն կարող է ներառել շատ ավելի խորքային պահանջներ։ Օրինակ՝ հայկական նոր ինքնության ձևավորում, որը կհամապատասխանի Թուրքիայի և Ադրբեջանի ճաշակին։ Այս համատեքստում պետք է դիտարկել նաև Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ ուղղված ճնշումները, ինչպես նաև ազգային քաղաքական ուժերի վարկաբեկումը՝ որպես պարտավորությունների փաթեթի մաս, որը ներառում է թե՛ Փաշինյանի ներքաղաքական քայլերը, և թե՛ արտաքին քաղաքական կուրսը։