Հայաստանն ու Ադրբեջանը պատրաստվում են ընդունել Միացյալ Նահանգների փոխնախագահ Ջեյ Դիվենսին, որը տարածաշրջանային այցով կժամանի նախ Երևան, ապա Բաքու։ Այցից առաջ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հերթական անգամ անդրադարձել է իր կողմից «հաստատված խաղաղություններին», այդ թվում՝ հայ-ադրբեջանական խաղաղությանը՝ հայտարարելով, թե Նիկոլ Փաշինյանն ու Իլհամ Ալիևը «գիտեին միայն կռվել», իսկ ինքը եկել և հաշտեցրել է նրանց։
Թրամփի այս հայտարարությունները, ըստ քաղաքական մեկնաբան Հակոբ Բադալյանի, առաջին հերթին ուղղված են ամերիկացի ընտրողին։ 2026 թվականի Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրությունների շեմին Թրամփը ձգտում է պահպանել մեծամասնությունը թե՛ Ներկայացուցիչների պալատում, թե՛ Սենատում՝ ձևավորելով արտաքին քաղաքական հաջողությունների պատկերը։ Ընդ որում, ամերիկացի ընտրողների մեծ մասը հազիվ թե պատկերացում ունի, թե որտեղ են գտնվում Հայաստանը և Ադրբեջանը։
Ինչո՞ւ է այս պատմությունը կարևոր Հայաստանի համար
Թեպետ Թրամփի հռետորաբանությունը հիմնականում ներքին լսարանի համար է, այն լրջագույն նշանակություն ունի նաև Հայաստանի ներքաղաքական դաշտում։ Թրամփի անունով ներկայացվող «խաղաղության գործընթացը» առանցքային թեմա է դառնում Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունների քարոզչական փուլում և իշխանության քաղաքական ռազմավարության մեջ։
Հենց այս պատճառով, Բադալյանի գնահատմամբ, անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ինչ է իրականում տեղի ունեցել և ինչ է տեղի ունենում Հայաստանի շուրջ «Թրամփի խաղաղության» անվան ներքո։
Խաղաղությունը չի սկսվել Թրամփից
Իրականությունն այն է, որ հայ-ադրբեջանական գործընթացը չի սկսվել Թրամփի որևէ «մոգական շարժումով»։ Այն ձևավորվել է բավական երկար ժամանակահատվածում՝ սկսած դեռևս նախորդ ամերիկյան ադմինիստրացիայի օրոք։
Գործընթացը դինամիկ փուլ է մտել 2023 թվականի վերջից՝ հատկապես այն բանից հետո, երբ 2023-ի սեպտեմբերին Արցախը ենթարկվեց էթնիկ զտման և ամբողջական հայաթափման։ Այդ պահից, ըստ Բադալյանի, «սեղանից դուրս եկավ Արցախի հարցը», իսկ սեղանին մնաց արդեն Հայաստանի հարցը։
Ժամանակագրություն՝ քայլ առ քայլ
2023 թվականի դեկտեմբերին Հայաստանի վարչապետի և Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմերի միջև ընդունվեց համատեղ հայտարարություն, որը մշակվել էր ԱՄՆ դեմոկրատական ադմինիստրացիայի գործուն մասնակցությամբ։ Այդ հայտարարությամբ Հայաստանը աջակցեց 2024 թվականին Ադրբեջանում COP29 գագաթնաժողովի անցկացմանը, տեղի ունեցավ գերիների փոխանակում և մի շարք այլ արձանագրումներ։
2024 թվականի փետրվարին Մյունխենի անվտանգության համաժողովի շրջանակում ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենը առանձին հանդիպումներ ունեցավ Նիկոլ Փաշինյանի և Իլհամ Ալիևի հետ, ինչից հետո Գերմանիայի կանցլեր Օլաֆ Շոլցի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ եռակողմ հանդիպում՝ Շոլց–Փաշինյան–Ալիև ձևաչափով։ Այդ հանդիպման արդյունքում որոշվեց կազմակերպել արտգործնախարարների բանակցություններ Բեռլինում։
Միրզոյան–Բայրամով բանակցությունները Բեռլինում տևեցին գրեթե երկու օր։ Դրանից հետո ակտիվ միջնորդական դեր ստանձնեց Ղազախստանը, ինչի արդյունքում 2024 թվականի մայիսին Աստանայում տեղի ունեցավ արտգործնախարարների հերթական երկօրյա հանդիպումը։
Այդ գործընթացի շարունակությունն էին նաև Կիրանցի շուրջ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, սահմանազատման և սահմանագծման վերաբերյալ հայտարարությունները, ինչպես նաև ամռանը ԱՄՆ բարձրաստիճան պաշտոնյաների ակտիվ այցերը Երևան։
Ճանապարհների հարցը և արտապատվիրակման թեման
2024 թվականի ընթացքում առանձնահատուկ տեղ զբաղեցրեց ճանապարհների ապաշրջափակման հարցը, մասնավորապես՝ Ադրբեջանից դեպի Նախիջևան անցնող երթուղին։ ԱՄՆ ակտիվության ֆոնին հայկական փորձագիտական որոշ շրջանակներ շրջանառության մեջ դրեցին ճանապարհների կառավարման արտապատվիրակման մոդելը։
Իլհամ Ալիևը հրապարակային հայտարարեց, որ Ադրբեջանը չի պատրաստվում որևէ ճանապարհ արտապատվիրակել երրորդ կողմի, իսկ Հայաստանը, նրա խոսքով, «կվարվի ինչպես կամենա»։ Արդյունքում Հայաստանը գնաց այդ արտապատվիրակման քայլին։
2024 թվականի օգոստոսի 30-ին ստորագրվեց սահմանազատման և սահմանագծման հանձնաժողովների կանոնադրությունը, որը Հայաստանում ամբողջությամբ վավերացվեց հոկտեմբերին։
Բայդենի նամակները և երկկողմ հանդիպումները
2024 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը նամակներ ուղարկեց Նիկոլ Փաշինյանին և Իլհամ Ալիևին՝ տարածաշրջան բերելով իր հատուկ բանագնացին կոնկրետ առաջարկներով, այդ թվում՝ ճանապարհների հարցի շուրջ։ Այդ նամակներից կարճ ժամանակ անց՝ հոկտեմբերի 24-ին, Փաշինյանն ու Ալիևը առաջին երկկողմ հանդիպումն ունեցան Կազանում՝ ԲՐԻԿՍ-ի գագաթնաժողովի շրջանակում։
2025 թվականին գործընթացը շարունակվեց արդեն Թուրքիայում և Աբու Դաբիում հանդիպումներով։ Գարնանը հայտարարվեց, որ կողմերը համաձայնեցրել են խաղաղության պայմանագրի տեքստը, իսկ հուլիսի 10-ին Աբու Դաբիում տեղի ունեցավ հերթական հանդիպումը, որի շարունակությունն էր օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնում ստորագրված հայտնի ակտը։
Թրամփը՝ ոչ թե հեղինակը, այլ կնիքը
Այս ամբողջ ժամանակագրությունը, ըստ Բադալյանի, ցույց է տալիս, որ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ի գործընթացը «խմորվել է շատ վաղուց»։ Թրամփը պարզապես դարձել է այդ գործընթացի կնիքը և միաժամանակ՝ բաժնետերը։
Այս տեսանկյունից Թրամփի ադմինիստրացիան գործընթացի մեջ առարկայական ձևով մտնելու է արդեն փոխնախագահ Վենսի տարածաշրջանային այցի ընթացքում։ Վենսը, ըստ էության, գալիս է ռևիզիայի՝ հասկանալու համար, թե ինչ վիճակում է գործընթացը «գետնի վրա» և ինչ ժառանգություն է ստացել Թրամփի վարչակազմը։
Վենսի այցի ավելի լայն ֆոնը
Վենսի այցից առաջ Նիկոլ Փաշինյանի և Իլհամ Ալիևի նոր հանդիպումը Աբու Դաբիում, այդ թվում՝ պատվիրակությունների կազմով, վկայում է, որ քննարկվել են բովանդակային, առարկայական հարցեր։
Միևնույն ժամանակ, գործընթացը չի կարելի դիտարկել մեկուսացված։ Օմանի մայրաքաղաքում մեկնարկած ԱՄՆ–Իրան միջուկային բանակցությունները, ինչպես նաև Պուտին–Սի Ցզինպին տեսակապը և Թրամփ–Սի Ցզինպին հեռախոսազրույցը վկայում են, որ ձևավորվում է ավելի լայն աշխարհաքաղաքական համատեքստ։
Թեպետ հայ-ադրբեջանական գործընթացն անմիջականորեն կապված չէ Իրանի շուրջ բանակցությունների հետ, Բադալյանի համոզմամբ՝ այդ զարգացումները զգալի ազդեցություն են ունենալու նաև Թրամփի «խաղաղության» ճակատագրի և նրա բաժնեմասի վրա ավելի լայն գլոբալ խաղում։