Հայաստանը չունի հիմնարար թերություններ, բայց կարիք ունի ռազմավարության – կարծիք 2025 թվականի առաջին կեսին Հայաստանը ցուցաբերում է ներդրումային ակտիվության աշխուժացման նշաններ։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների զուտ ներհոսքը, հիմնականում հանքարդյունաբերության և ավիացիայի ոլորտներում, աճել է՝ կազմելով ՀՆԱ-ի 0.6 տոկոսը։ Սա նշանակալի առաջընթաց է 2024 թվականի պատմական նվազագույն ցուցանիշի համեմատ, երբ այդ ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը 0.3 տոկոս։ Դրամի և ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքի կայունությունը, նախորդ տարվա օգոստոսի և սեպտեմբերի համեմատ 1.2 տոկոսով արժևորումը, ինչպես նաև միջազգային պահուստների աճը՝ հասնելով 4.2 միլիարդ դոլարի (որն ապահովում է ներմուծման չորս ամսվա ծածկույթ), ներդրողների համար բարենպաստ ֆոն են ստեղծում։ Սակայն դրամի արժեզրկումը եվրոյի (4.4%) և ռուսական ռուբլու (9%) նկատմամբ, ինչպես նաև իրական արդյունավետ փոխարժեքի 2.2 տոկոսով անկումը վկայում են առկա մարտահրավերների պահպանման մասին։ Կանոնակարգային հիմքը՝ ներդրողների վստահության հիմնաքարը Միջազգային ներդրումային բանկային գործի փորձագետ Մարկ Չենյանը, ով սերտորեն համագործակցել է Սիլիկոնյան հովտի ընկերությունների և ԱՄՆ առաջատար ընկերությունների հետ, համոզված է՝ Հայաստանը չունի հիմնարար թերություններ, սակայն ռազմավարության կարիք ունի։ Փորձագետի կարծիքով՝ կարևոր խնդիրներից մեկը ուժեղ կանոնակարգող մարմնի բացակայությունն է, որը համարժեք կլիներ ԱՄՆ-ի Արժեթղթերի և բորսայի հանձնաժողովին (SEC)։ Այս բացը ստեղծում է անորոշություն, որը վախեցնում է խոշոր կապիտալը։ Չենյանը նշում է, որ Հայաստանում արդեն գոյություն ունեն ավելի քան 60 որակավորված մասնագետներ ֆինանսական կարգավորման ոլորտում — սա կայուն հիմք է, սակայն այն լիարժեք չի օգտագործվում։ «Երբ նման մարմին գոյություն ունի, այն մեծ վստահություն է ներշնչում օտարերկրյա ներդրողներին», — բացատրում է Չենյանը։ Հուսալի կարգավորիչի բացակայության դեպքում ռիսկերը թվում են չափազանց բարձր, և կապիտալը նախընտրում է շրջանցել երկիրը։ Վիճակը շտկելու համար Չենյանը առաջարկում է հստակ ծրագիր՝ ուղարկել 8–10 մասնագետներից կազմված խումբ ԱՄՆ՝ ուսման, որտեղ նրանք կուսումնասիրեն SEC-ի լավագույն փորձը։ Վերադարձին նրանք կկարողանան ձևավորել անկախ մարմին, որը կապահովի թափանցիկություն և ներդրումների պաշտպանություն։ Սա փաստացի առաջին քայլն է բաժնետիրական կապիտալ ներգրավելու ուղղությամբ, որը կենտրոնացած է երկարաժամկետ աճի վրա։ Փորձագետի առաջարկած մոտեցումը ոչ միայն կբարձրացնի վստահությունը, այլ նաև կներառի Հայաստանը գլոբալ ֆինանսական ստանդարտների մեջ՝ դարձնելով այն միջազգային էկոհամակարգի մաս, որտեղ ներդրողները զգում են իրենց պաշտպանված։ Հարկային և առևտրային օրենսդրություն՝ թափանցիկության ճանապարհ Իրավական դաշտին անդրադառնալով՝ Մարկ Չենյանը նշում է հարկային և առևտրային օրենսդրության անկատար լինելը՝ որպես ևս մեկ խոչընդոտ։ Ներդրողները մանրակրկիտ գնահատում են ռիսկերը և եկամտի ակնկալիքները, իսկ այստեղ Հայաստանը հետ է մնում միջազգային նորմերից։ «Հարկային համակարգերը պետք է հստակ լինեն և համապատասխանեն միջազգային չափանիշներին», — նշում է փորձագետը։ Նա օրինակ է բերում իր զրույցներից բիզնեսի ներկայացուցիչների հետ. ներկայիս մոդելը, ըստ որի փոքր եկամուտից գանձվում է 20% հարկ, կարող է լինել արդյունավետ, եթե ապահովում է կայունություն՝ ի տարբերություն մեծ գումարների ցածր հարկման առանց երաշխիքների։ «Այսօրվա 20 տոկոսը ներդրում է վաղվա 100 տոկոսի մեջ», — ընդգծում է Չենյանը՝ նախազգուշացնելով, որ ներդրումային միջավայրի բացասական ընկալումը վանում է գլոբալ շուկաները։ Փորձագետի համոզմամբ՝ Հայաստանը առաջիկա 3–5 տարիների ընթացքում պետք է անցկացնի բարեփոխումներ՝ օրենսդրությունը համաժամեցնելով միջազգային չափանիշների հետ։ Դա թույլ կտա կենտրոնանալ տնտեսական աճի վրա՝ որպես հիմնական շարժիչ ուժի։ «Տնտեսական աճը միակ բանն է, որն իրականում դուրս է բերում երկիրը աղքատությունից, մնացածը երկրորդական է», — հայտարարում է նա։ Շուկայի ծավալը և արտադրությունը՝ ինժեներիայից դեպի գլոբալ մրցակցություն Չենյանի կարծիքով՝ Հայաստանի շուկան չափազանց փոքր է՝ ինքնուրույն լուրջ ներդրումներ ներգրավելու համար, և այստեղ առանցքայինը տարածաշրջանային և գլոբալ ցանցերին ինտեգրվելն է։ «Հայկական շուկան ներդրողների համար հետաքրքիր է միայն ավելի լայն կապերի համատեքստում», — նշում է նա։ Հայաստանը ուժեղ է կրթության և ինժեներական ոլորտներում, սակայն թույլ է արտադրության փուլում. ինժեներները ստեղծում են արժեք, որը հաճախ արտահոսում է արտերկիր՝ կապիտալի պակասի պատճառով։ «Մեզ անհրաժեշտ է հսկայական կապիտալ արտադրական ոլորտի համար, որպեսզի կարողանանք մրցակցել գլոբալ մակարդակով», — ասում է փորձագետը։ Խնդրի լուծումը, նրա կարծիքով, բաժնետիրական կապիտալի ներգրավումն է՝ բարձրորակ արտադրություն ստեղծելու համար։ «Ինչո՞ւ չենք կարող մրցակցել, եթե ունենք ներուժ», — հռետորական հարց է տալիս Չենյանը։

Армения не имеет фундаментальных недостатков, но нуждается в стратегии — мнение


В первой половине 2025 года Армения демонстрирует признаки оживления инвестиционной активности. По данным Всемирного банка, чистый приток прямых иностранных инвестиций, преимущественно в горнодобывающую промышленность и авиацию, вырос до 0,6% от годового ВВП. Это заметный прогресс по сравнению с историческим минимумом 2024 года, когда показатель составил всего 0,3%. Стабильность обменного курса драма к доллару США, укрепление на 1,2% по сравнению с августом и сентябрем прошлого года, а также рост международных резервов до 4,2 миллиарда долларов, покрывающих четыре месяца импорта, создают благоприятный фон для инвесторов. Однако обесценение драма относительно евро (4,4%) и российского рубля (9%), а также снижение реального эффективного обменного курса на 2,2% указывают на сохраняющиеся вызовы.

Регуляторная основа: фундамент доверия инвесторов

Эксперт по международному инвестиционному банкингу Марк Ченян, тесно сотрудничавший с компаниями Силиконовой долины и ведущими американскими фирмами уверен,  Армения не имеет фундаментальных недостатков, но нуждается в стратегии.  Одна из ключевых проблем, по мнению эксперта, — отсутствие мощного регуляторного органа, аналогичного Комиссии по ценным бумагам и биржам США (SEC). Этот пробел создает неопределенность, отпугивающую крупный капитал. Эксперт отмечает, что в Армении уже насчитывается более 60 квалифицированных специалистов в финансовом регулировании — это солидная база, но она не задействована в полной мере. «Когда такой орган существует, он внушает огромную уверенность иностранным инвесторам», — объясняет Ченян. Без надежного регулятора риски кажутся слишком высокими, и капитал предпочитает обходить страну стороной.

Чтобы исправить ситуацию, Ченян предлагает конкретный план: отправить группу из 8–10 специалистов на обучение в США, где они освоят лучшие практики SEC. По возвращении они смогут сформировать независимый орган, который обеспечит прозрачность и защиту инвестиций. Это, по сути, первый шаг к привлечению акционерного капитала, который фокусируется на долгосрочном росте. Предлагаемый экпертом подход не только повысит доверие, но и интегрирует Армению в глобальные финансовые стандарты, делая ее частью международной экосистемы, где инвесторы чувствуют себя защищенными.

Налоговое и коммерческое законодательство: путь к прозрачности

Переходя к правовой базе, Ченян подчеркивает несовершенство налогового и коммерческого законодательства как еще один барьер. Инвесторы тщательно оценивают риски и ожидания прибыли, и здесь Армения отстает от глобальных норм. «Налоговые системы должны быть четкими, в соответствии с международными стандартами», — говорит эксперт. Он приводит пример из бесед с бизнесменами: текущая модель, где 20% налога взимается с малого дохода, может быть эффективной, если обеспечивает стабильность, в отличие от низких ставок на крупные суммы без гарантий. «Сегодняшние 20% — это инвестиция в завтрашние 100%», — подчеркивает Ченян, предупреждая, что негативное восприятие отпугивает глобальные рынки.

По мнению эксперта, Армения должна в ближайшие 3–5 лет провести реформы, синхронизируя законы с международными. Это позволит сосредоточиться на экономическом росте как на главном драйвере. «Экономический рост — единственное, что выводит из бедности, все остальное вторично», — утверждает он. 

Размер рынка и производство: от инженерии к глобальной конкуренции

Рынок Армении слишком мал для самостоятельного привлечения серьезных инвестиций, считает Ченян, и здесь ключ — интеграция в региональные и глобальные цепочки. «Армянский рынок интересен инвесторам только в контексте более широких связей», — отмечает он. Страна сильна в образовании и инженерии, но слаба в производственной фазе: инженеры генерируют ценность, которая часто утекает за границу из-за отсутствия капитала. «Нам нужен огромный капитал для мануфактуринга, чтобы конкурировать на глобальном уровне», — говорит эксперт.

Решение, считает он, в привлечении акционерного капитала для создания высококачественного производства.  «Почему мы не можем конкурировать, если у нас есть потенциал?» — задается вопросом Ченян. 

Прокрутить вверх