ՀՀ քննչական կոմիտեի տվյալներով՝ վերջին հինգ տարիների ընթացքում մարդկանց թրաֆիքինգի հետ կապված հոդվածներով քրեական գործերի թիվը կայուն աճ է գրանցել։ Եթե 2020 թվականին հարուցվել է ընդամենը 10 գործ, ապա արդեն 2025 թվականի առաջին կեսին՝ 22։ Ավելին, 2021 թվականից ի վեր առաջին անգամ գրանցվել է սեռական շահագործման ակնհայտ գերակշռություն՝ 15 գործ աշխատանքային 7-ի դեմ։ Միևնույն ժամանակ, ինչպես ընդգծում են մասնագետները, սա սառցաբեկորի գագաթն է։
Զոհերի մի մասը չգիտի իր կարգավիճակի մասին կամ հրաժարվում է խոսել դրա մասին
ՀՀ քննչական կոմիտեի հատկապես կարևոր գործերի գլխավոր վարչության մարդկանց թրաֆիքինգի, անչափահասների նկատմամբ սեռական բռնության և թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության հետ կապված հանցագործությունների քննության վարչության պետի տեղակալ Տիգրան Կիրակոսյանը վերջին տարիների հիմնական միտումն է համարում ներքին թրաֆիքինգի՝ թե՛ սեռական, թե՛ աշխատանքային դեպքերի թվի աճը։ 2021 թվականին գրանցվել է 16 դեպք (9-ը՝ սեռական շահագործման և 7-ը՝ աշխատանքային շահագործման համար), 2022 թվականին՝ 8, 2023 թվականին՝ արդեն 27, որից 23-ը՝ աշխատանքային շահագործում: 2024 թվականին գործերի թիվը հասել է 38-ի՝ 20-ը՝ սեռական շահագործման և 18-ը՝ աշխատանքային շահագործման համար: 2025 թվականին վեց ամսվա ընթացքում արդեն հարուցվել է 22 գործ: Կիրակոսյանը մարդկանց առևտրի նոր ձևերից մեկի օրինակ է բերում 2021 թվականի մի դեպք, երբ մի տղամարդ մի քանի մարդկանց շանտաժի է ենթարկել՝ ստիպելով սոցիալական ցանցերի միջոցով իրեն ուղարկել մերկ լուսանկարներ և տեսանյութեր: Նա ստացել է 8 տարվա ազատազրկում: Նրա խոսքով՝ հանցագործը օգտվել է զոհերի խոցելի վիճակից, որոնք 2020 թվականի պատերազմից հետո հայտնվել են էմոցիոնալ ծանր վիճակում:
ՀՀ Քննչական կոմիտեի տվյալներով՝ վերջին տարիներին զգալիորեն նվազել են ՀՀ քաղաքացիների արտերկրում թրաֆիքինգի դեպքերը: Ներկայում դրանք եզակի դեպքեր են: Այնուամենայնիվ, Կիրակոսյանի խոսքով, նախորդ տարիներին եղել են ՀՀ քաղաքացիների աշխատանքային շահագործման դեպքեր Ռուսաստանում շինարարության և գյուղատնտեսության ոլորտներում, ինչպես նաև սեռական շահագործման դեպքեր Արաբական Միացյալ Էմիրություններում:
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանում մարդկանց թրաֆիքինգի վեկտորը փոխվում է. եթե նախկինում երկիրը դիտարկվում էր որպես ծագման երկիր, ապա այժմ այն դառնում է նպատակակետ երկիր: Ըստ Աուդիովիզուալ լրագրողների ասոցիացիայի ղեկավար Արզուման Հարությունյանի, վերջին տարիներին գրանցվել են օտարերկրյա քաղաքացիների, մասնավորապես՝ Հնդկաստանից, Տաջիկստանից և Ուզբեկստանից ժամանած անձանց շահագործման դեպքեր: Այդ դեպքերի առնչությամբ կան քրեական վարույթներ:
Երբ տղամարդը զոհ է. կարծրատիպերի կոտրում
Փորձագետները հատուկ ուշադրություն են դարձնում այն բանին, թե ինչպես է փոխվում զոհերի գենդերային պրոֆիլը: Եթե նախկինում համարվում էր, որ թրաֆիքինգի զոհ են դառնում բացառապես կանայք, ապա այսօր արդեն գրանցվում են տղամարդկանց շահագործման դեպքեր: Ինչպես ընդգծում է Հարությունյանը, «նախկինում ոչ ոք չէր հավատում, որ հայ տղամարդը կարող է զոհ լինել: Դա չէր տեղավորվում հասարակական գիտակցության մեջ»: Շատ տուժած տղամարդիկ հաշմանդամություն ունենալու դեպքում անգամ հրաժարվում էին ընդունել իրենց կարգավիճակը՝ ամոթի, հպարտության, վախի և իրավական գրագիտության տարրական բացակայության պատճառով: Այսօր, նրա խոսքով, սա սկսում է փոխվել, այդ թվում՝ իրավապահ մարմինների ջանքերի և իրազեկվածության բարձրացմանն ուղղված արշավների շնորհիվ:
Այնուամենայնիվ, զոհերի՝ օգնության դիմելու պատրաստակամությունը շարունակում է ծայրահեղ ցածր մնալ: Ամենասուր հարցերից մեկը հանրայնությունն է. նույնիսկ լիակատար անանունության և անձնական տվյալների պաշտպանության պայմաններում տուժածները հաճախ հրաժարվում են կիսվել իրենց պատմություններով: Պատճառը դատապարտման վախն է, կրկնակի վիկտիմիզացիայի վտանգը, ինչպես նաև մտերիմների կողմից դավաճանության տրավմատիկ փորձը:
«Դու ինքներդ ես մեղավոր». հաճախ հասարակությունը վերստին վնասում է զոհերին
Արզուման Հարությունյանը ընդգծում է. «Երբ զոհը պատրաստվում է պատմել իր պատմությունը, հասարակությունը հաճախ չի ընդունում նրան։ Հակառակը՝ դատապարտում, բամբասում է, և արդյունքում զոհը կրկնակի զոհ է դառնում»։ Նա օրինակներ է բերում, երբ հարևանները, ազգականներն ու ընկերները աջակցության փոխարեն մեղադրում են զոհին, ինչի հետևանքով վիճակը էլ է ավելի ծանրանում։ «Եղել են դեպքեր, երբ մարդը, չգտնելով աջակցություն, ինքն էլ դառնում էր հանցագործ՝ ներգրավվելով թրաֆիքինգի մեջ արդեն հակառակ կողմում։ Սա սարսափելի տենդենց է»։
Փորձագետները համակարծիք են, որ խնդիրը ավելի խորն է, քան կարող է թվալ: Ամենալուրջ խոչընդոտներից մեկը զոհերի անտեղյակությունն է: Ըստ Տիգրան Կիրակոսյանի՝ շատ տուժածներ ոչ միայն իրենց զոհ չեն համարում, այլև շահագործողներին համարում են «փրկիչ»: Այս երևույթը ստոկհոլմյան սինդրոմի արտահայտումնէ՝ հոգեբանական վիճակ, երբ զոհը սկսում է արդարացնել կամ նույնիսկ պաշտպանել հանցագործին: «Նրանք ասում են՝ նա մեր փրկիչն է: Մենք բախվում ենք մարդկանց, ովքեր կա՛մ ունեն միայն տարրական կրթություն, կա՛մ ընդհանրապես չեն սովորել, նրանք չեն հասկանում, թե ինչ է կատարվում իրենց հետ: Իրավագիտակցության մակարդակը շատ ցածր է»,- ասում է Կիրակոսյանը:
Նա օրինակ է բերում. մարդն ամբողջ օրը աշխատում է, ստանում է 1000 դրամ և անկեղծորեն համարում, որ դա նորմալ վարձատրություն է: Անարդարության գիտակցումը չի գալիս, և քննիչները ստիպված են ջանքեր գործադրել՝ տուժողին բացատրելու համար, որ նա ծանր հանցագործության զոհ է:
Հարությունյանը նաև ընդգծում է մշակութային խոչընդոտը. «Մեզ մոտ գրեթե բոլորը բոլորին ճանաչում են: Մարդիկ վախենում են՝ իսկ եթե ինչ-որ մեկը իմանա՞: Խոստովանել, որ քեզ շահագործել են, սարսափելի ամոթ է: Եվ մենք բախվում ենք դրան և իրազեկման աշխատանքներում, և իրավական պաշտպանության մեջ»: