Ընտրակաշառքի և ընդդիմության նկատմամբ ճնշումների դեպքերը պետք է քննեն անկախ իրավապահ մարմինները, իսկ մեղավորության վերաբերյալ վերջնական գնահատականը պետք է տա դատարանը։ Երբ այդ գործընթացը փոխարինվում է վարչապետի անձնական խոստումներով, վտանգ է առաջանում, որ պետական ինստիտուտները կսկսեն առաջնորդվել ոչ թե օրենքով, այլ իշխանության ղեկավարի հնարավոր ցանկություններն ու ակնկալիքները կանխատեսելով։ Այս մասին նշում է արդարադատության նախկին նախարար Արփինե Հովհաննիսյանը՝ մեկնաբանելով ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջին ելույթը։
Վարչապետը՝ պատժողը չէ
Նրա խոսքով՝ երբ վարչապետը հայտարարում է, որ կպատժի իր թիմակիցներին, եթե իրեն ներկայացվեն ապացույցներ, որ նրանք ճնշում են ընդդիմությանը, դա դառնում է ժողովրդավարական ինստիտուտները իր անձով փոխարինելու վառ օրինակ։
Հովհաննիսյանը նշեց, որ վարչապետը կարող է քաղաքական պատասխանատվության ենթարկել իր թիմի անդամներին, օրինակ՝ կուսակցության ներսում որոշում կայացնելով նրանց հեռացնելու մասին։ Սակայն դա չի կարող փոխարինել քրեաիրավական գործընթացին։ «Վարչապետը պատժողը չէ այս երկրում։ Ինքը ո՛չ քննիչ է, ո՛չ դատախազ, ո՛չ դատավոր»,– ընդգծում է նախկին նախարարը։
Նա կարևորում է քաղաքական պատասխանատվության և իրավական պատասխանատվության տարբերությունը։ Քաղաքական գործչի պաշտոնից ազատվելը կամ կուսակցությունից հեռացվելը դեռևս չի լուծում հնարավոր հանցագործության հարցը, նշում է նախկին նախարարը։ Եթե առկա են հանցագործության հատկանիշներ, դրանք պետք է քննվեն օրենքով սահմանված կարգով, իսկ մեղավորության հարցը պետք է որոշվի դատարանում։
Հովհաննիսյանի դիտարկմամբ՝ վարչապետի հայտարարությունների խնդիրը միայն այն չէ, թե ինչպիսի պատիժ է նա խոստանում իր թիմակիցներին։ Ավելի խորքային հարցն այն է, թե ինչու է ստեղծվում իրավիճակ, երբ պետական մարմինների աշխատանքի արդյունավետությունը հանրության աչքում կապվում է անձամբ վարչապետի միջամտության հետ։
Նա այս երևույթը դիտարկում է որպես ավելի լայն քաղաքական մտածողության դրսևորում, որը, իր գնահատմամբ, կարող է թուլացնել անկախ ինստիտուտների դերը։
Իշխանության առաջնորդը փոխարինում է ինստիտուտներին
Հովհաննիսյանը ստեղծված իրավիճակի հիմքում տեսնում է ուղղաձիգ ժողովրդավարության դրսևորում։ Նրա խոսքով՝ այս մոտեցման շրջանակում իշխանության առաջնորդն իրեն դիտարկում է ոչ միայն որպես ժողովրդի կամքի միակ կրող, այլև որպես այդ կամքի անմիջական իրականացնող՝ իր անձով փոխարինելով այն գործառույթները, որոնք ժողովրդավարական համակարգում պետք է իրականացնեն անկախ մարմիններն ու ինստիտուտները։
Նա նշում է, որ այս գաղափարը քննարկվում է նաև քաղաքագիտական գրականության մեջ։
«Սա դասական ուղղաձիգ ժողովրդավարություն է, որտեղ իշխանության առաջնորդն իրեն տեսնում է ժողովրդի ոչ միայն կամքի միակ կրողի, այլև ժողովրդի կամքի իրականացնողի դերում՝ ըստ էության ինքն իրենով փոխարինելով այն ամենը, ինչ ժողովրդավարական ինստիտուտներում կամ ժողովրդավարական հասարակությունում հնարավոր է»,– ասում է Հովհաննիսյանը։
Նրա գնահատմամբ՝ նման մոտեցումը վտանգավոր է, քանի որ պետական մարմինները, քաղաքական ուժերը և մյուս դերակատարները սկսում են սպասել առաջնորդի խոսքին՝ հասկանալու համար, թե ինչպես պետք է գործեն։ «Բոլոր մնացյալը դառնում են կախյալ, բոլոր մնացյալը սպասում են նրա խոսքին, ակնկալիք են ձևավորում՝ ինչպես կասի, կասի՞, չի՞ ասի, իսկ ի՞նչ կասի, ի՞նչ նկատի կունենա»,– նշում է նա։
Հովհաննիսյանի խոսքով՝ խնդիրը դրանով չի սահմանափակվում։ Առավել վտանգավոր է այն իրավիճակը, երբ պետական մարմինն այլևս չի սպասում նույնիսկ ուղիղ հրահանգի։ Այն կարող է սեփական գործողությունները համապատասխանեցնել ոչ թե օրենքի պահանջներին, այլ այն ենթադրությանը, թե ինչ կցանկանար կամ ինչ կակնկալեր իր ղեկավարը։
Այս պարագայում, նրա գնահատմամբ, իրավապահ կամ այլ պետական մարմինը կարող է գործել՝ առաջնորդվելով ղեկավարի հնարավոր ցանկության մասին սեփական պատկերացումներով, նույնիսկ եթե որևէ ցուցում չի եղել։ «Չի նշանակում, որ ցուցումը կա կամ հնարավոր միջամտությունը կա, բայց կա հնարավոր ակնկալիքի և ցանկության վերաբերյալ պատկերացումը»,– բացատրում է նախկին նախարարը։
Նրա խոսքով՝ հենց այստեղ է առաջանում համակարգային վտանգը․ օրենքի փոխարեն վարքագծի չափանիշ է դառնում իշխանության ղեկավարի ենթադրյալ կամքը։
Ինստիտուտների ձախողումը հանգեցնում է ժողովրդավարության ձևախեղման
Հովհաննիսյանի գնահատմամբ՝ ուղղաձիգ ժողովրդավարության խորքային հետևանքներից մեկը անկախ պետական ինստիտուտների աստիճանական ձևախեղումն է։ Երբ հանրությունը կամ պետական համակարգը սկսում է հույսը դնել մեկ անձի արդարամտության վրա, անկախ մարմինների անհրաժեշտությունն ու նշանակությունը նվազում են։
Նա ընդգծում է, որ ժողովրդավարական համակարգում ոչ վարչապետը, ոչ որևէ այլ քաղաքական առաջնորդ չպետք է փոխարինի քննիչին, դատախազին կամ դատավորին։ Նրանց գործառույթները պետք է իրականացվեն օրենքի և իրավական ընթացակարգերի շրջանակում՝ անկախ քաղաքական ղեկավարության ցանկություններից։
Հովհաննիսյանի խոսքով՝ երբ պետական ինստիտուտները չեն գործում իրենց լիազորությունների և օրենքի պահանջների համաձայն, ձևավորվում է մի իրավիճակ, որտեղ որոշումների ընդունումը կախված է դառնում անձնական միջամտությունից կամ այդ միջամտության ակնկալիքից։
Սա, նրա գնահատմամբ, սպառնում է հենց հորիզոնական ժողովրդավարությանը, որի հիմքում անկախ ինստիտուտների փոխգործակցությունն է, իշխանության սահմանափակումը և իրավական ընթացակարգերի պահպանումը։
Նախկին նախարարի դիտարկմամբ՝ ընտրակաշառքի, վարչական ռեսուրսի և ընդդիմության նկատմամբ հնարավոր ճնշումների հարցերը, հետևաբար, պետք է դիտարկել ոչ միայն առանձին իրավախախտումների տեսանկյունից։ Դրանք ավելի լայն խնդրի մաս են՝ արդյոք պետական մարմիններն աշխատում են օրենքով սահմանված իրենց լիազորությունների շրջանակում, թե՞ նրանց վարքագիծը պայմանավորվում է քաղաքական առաջնորդի դիրքորոշմամբ։
Հովհաննիսյանի հիմնական մտահոգությունն այն է, որ եթե իրավապահ և պետական մյուս մարմինները սկսեն առաջնորդվել ոչ թե օրենքով, այլ իշխանության ղեկավարի ենթադրյալ ցանկություններով, ապա ժողովրդավարական ինստիտուտները կկորցնեն իրենց ինքնուրույնությունը։ Իսկ այդ դեպքում նույնիսկ քաղաքական առաջնորդի կողմից հնչեցված արդարության խոստումները չեն կարող փոխարինել անկախ դատական համակարգին և օրենքի առաջ հավասարության սկզբունքին։