Հայաստանի արտաքին առևտրաշրջանառությունը 2025 թվականի հունվար-օգոստոս ամիսներին կտրուկ նվազել է՝ արձանագրելով վերջին տարիների ամենախոր անկումներից մեկը։ Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ ընդհանուր ծավալը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ կրճատվել է 41.1%-ով՝ կազմելով 12 մլրդ 942.7 մլն դոլար։ Միայն օգոստոսին առևտրաշրջանառությունը կազմել է 1 մլրդ 519.4 մլն դոլար, ինչը հուլիսի համեմատ նվազում է 13.8%, իսկ 2024 թվականի օգոստոսի համեմատ՝ 33.7%։
Արտահանման ցուցանիշները հատկապես մտահոգիչ են։ Տարվա առաջին ութ ամիսներին Հայաստանից արտահանման ծավալը կազմել է ընդամենը 5 մլրդ 900 մլն դոլար, ինչը 48.8%-ով պակաս է անցած տարվա նույն ժամանակահատվածից։ Օգոստոսին արտահանման անկումը շարունակվել է՝ հուլիսի համեմատ կրճատվելով 16.5%, իսկ անցած տարվա օգոստոսի համեմատ՝ 40.8%։ Ներմուծումն էլ է նվազել՝ կազմելով 7 մլրդ 941.8 մլն դոլար, ինչը 34.9%-ով պակաս է նախորդ տարվա համեմատ։
Չնայած դրամի համեմատաբար կայուն փոխարժեքին (միջինում 389.39 դրամ դոլարի դիմաց տարվա առաջին ութ ամիսներին և 383.19 դրամ օգոստոսին), արտաքին առևտրի նման խոր անկումը վկայում է կառուցվածքային լուրջ խնդիրների մասին, որոնք դուրս են միայն արժութային տատանումների շրջանակից։
Անկման հիմնական պատճառները
Արտաքին առևտրաշրջանառության այս մակարդակի նվազումը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, որոնցից հիմնականը դրագարժեք մետաղների և թանկարժեք քարերի վերաարտահանման կտրուկ նվազումն է։ Վերջին տարիներին հենց այս ապրանքախումբն էր ձևավորում արտահանման զգալի մասնաբաժինը, սակայն 2025-ին վերաարտահանման ծավալները կրճատվել են ավելի քան 70%-ով։
Սա ոչ միայն նվազեցրել է արտահանման ընդհանուր ծավալը, այլև բացասաբար է ազդել արդյունաբերական արտադրության վրա, հատկապես՝ գունավոր մետաղների և ոսկերչական արտադրանքի ոլորտներում։
Բացի դրանից՝ մի շարք այլ գործոններ էլ խորացրել են իրավիճակը․
Արմատավորված դրամը նվազեցրել է արտահանվող ապրանքների մրցունակությունը։ Դրամի ուժեղացումը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ, հատկապես՝ ռուսական ռուբլու համեմատ, խոչընդոտել է հայկական ապրանքների մրցունակությունը արտաքին շուկաներում։
Ռուսաստանի տնտեսության խնդիրները և արևմտյան պատժամիջոցները սահմանափակել են առևտրային հնարավորությունները։ Քանի որ Հայաստանը շարունակում է պահպանել խորը տնտեսական կապեր Ռուսաստանի հետ, վերջինիս տնտեսական անկայունությունը և սահմանափակված պահանջարկը անմիջապես անդրադարձել են հայկական արտահանման վրա։
Արտադրական և վերամշակող ոլորտների անկումը և ԵԱՏՄ շուկաների հետ առևտրի նվազումը ևս նվազեցրել են արտահանման ցուցանիշները։
Ներմուծման կրճատումը, իր հերթին, պայմանավորված է ներքին սպառման անկմամբ և տնտեսության ընդհանուր դանդաղմամբ։
Վերաարտահանումը որպես կորցրած շարժիչ
Վերջին տարիներին հենց վերաարտահանումը՝ հատկապես թանկարժեք մետաղների և ոսկերչական արտադրանքի, եղել է արտահանման եկամուտների գլխավոր շարժիչներից մեկը։ Սակայն 2025 թվականին այս գործոնը գրեթե ամբողջությամբ վերացել է։
Վերաարտահանման անկումը ոչ միայն չեզոքացրել է ներքին արտադրության որոշակի աճը, այլև բացահայտել է տնտեսության կառուցվածքային խոցելիությունը՝ կախված մեկ-երկու արտահանային ուղղությունից։