2025 թվականի արդյունքներով Հայաստանում արձանագրվել է տնտեսական ակտիվության 9,1 տոկոս աճ՝ 2024 թվականի համեմատությամբ։ Նախորդ տարում ևս ցուցանիշը բարձր էր՝ շուրջ 8 տոկոս։ Առաջին հայացքից՝ դինամիկան դրական է, սակայն, ինչպես նշում է տնտեսագետ Նարեկ Կարապետյանը, տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը դեռևս չի արտացոլում տնտեսության ամբողջական արդյունքը։
Նրա խոսքով՝ տարվա տնտեսական պատկերը ամբողջացնելու համար անհրաժեշտ է սպասել համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) ցուցանիշին, որը, որպես կանոն, ավելի ցածր է լինում, քան տնտեսական ակտիվությունը։ Վերջին տարիներին այդ տարբերությունը ոչ միայն պահպանվում է, այլև որոշակիորեն մեծացել է։
ՀՆԱ-ն տնտեսական ակտիվությունից ցածր
Տնտեսագետի գնահատմամբ՝ անցած տարիներին շուրջ 8 տոկոս տնտեսական ակտիվության պայմաններում ՀՆԱ-ի աճը կազմել է մոտ 6 տոկոս։ Նման պատկեր, ըստ Կարապետյանի, կարելի է ակնկալել նաև 2025 թվականին։ Նրա կանխատեսմամբ՝ տարվա ամփոփմամբ ՀՆԱ-ի աճը կկազմի շուրջ 6 տոկոս՝ համընկնելով կառավարության թիրախային ցուցանիշների հետ։
Այնուամենայնիվ, վերջնական գնահատականները հնարավոր կլինի տալ միայն, երբ Վիճակագրական կոմիտեն կհրապարակի պաշտոնական տվյալները։ Մինչ այդ կարելի է արձանագրել միայն այն, որ տնտեսական ակտիվությունը շարունակում է մնալ բարձր մակարդակի վրա։
Աճը որպես անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման
Կարապետյանը շեշտում է, որ տնտեսական աճի բարձր տեմպը ինքնին դեռևս չի նշանակում կայուն զարգացում։ Տնտեսական զարգացումը բազմաշերտ գործընթաց է, որտեղ կարևոր է ոչ միայն աճի չափը, այլև դրա բովանդակությունը։
Զարգացման որակը որոշվում է մի շարք գործոններով՝ ինչպիսի խմբեր են ներգրավված աճի մեջ, որքան հավասարաչափ է այն տարածքային առումով և ինչպիսի ոլորտային կառուցվածք ունի տնտեսությունը։ Եթե աճը կենտրոնացած է և ընդգրկուն չէ, ապա կայուն զարգացման մասին խոսելը վաղաժամ է։
Ծառայությունների գերակայություն և Երևանի կենտրոնացվածություն
Վերջին տարիների տնտեսական աճի հիմնական առանձնահատկություններից մեկը դրա կենտրոնացված բնույթն է։ Կարապետյանի խոսքով՝ աճի հիմնական շարժիչ ուժը ծառայությունների ոլորտն է, ինչպես նաև շինարարությունը։ Ծառայությունների մեծ մասը, այդ թվում ֆինանսական և բանկային ոլորտները, կենտրոնացած են Երևանում։
Շինարարությունը թեև աստիճանաբար տարածվում է մարզերում, սակայն հիմնականում վերաբերում է մայրաքաղաքին և նրան հարակից շրջաններին։ Նույնը կարելի է ասել նաև առևտրի և ծառայությունների այլ ենթաճյուղերի մասին։ Արդյունքում՝ աճը հիմնականում սահմանափակվում է Երևանի և մերձակա տարածքների շրջանակում։
Արտաքին գործոնների դերը՝ ռիսկ, թե հնարավորություն
Տնտեսագետը առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում արտաքին գործոնների ազդեցությանը։ Վերջին տարիներին ծառայությունների ոլորտում աճը մեծապես պայմանավորված է արտաքին պահանջարկով՝ հատկապես ֆինանսական և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներում։
Ֆինանսական ծառայությունների զարգացումը կապված է աշխարհաքաղաքական և քաղաքական կոնյունկտուրայի հետ, իսկ ՏՏ ոլորտում դեռևս զգացվում է ռելոկացիայի ազդեցությունը։ Կարապետյանի գնահատմամբ՝ դժվար է միանշանակ ասել՝ այս գործոնները ժամանակավոր են, թե կարող են պահպանվել երկարաժամկետ, սակայն ակնհայտ է, որ դրանք ունեն արտաքին բնույթ։
Արդյոք սա Հայաստանի իրական տնտեսական պոտենցիալն է
Եթե արտաքին բարենպաստ պայմանները թուլանան, հարց է առաջանում՝ ինչ տնտեսական ներուժ կմնա երկրի ներսում։ Նարեկ Կարապետյանը նշում է, որ տնտեսագիտության մեջ տնտեսական պոտենցիալը հաճախ գնահատվում է տնտեսության երկարաժամկետ միտման՝ տրենդի միջոցով։
Հայաստանի դեպքում այդ տրենդը վերջին երկու-երկուսուկես տասնամյակների ընթացքում կազմել է շուրջ 5 տոկոս։ Վերջին տարիներին, սակայն, երկիրը շարժվում է այդ միտումից արագ՝ աստիճանաբար բարձրացնելով նաև երկարաժամկետ աճի մակարդակը մինչև մոտ 6 տոկոս։
Չնայած դրական թվերին, Կարապետյանի խոսքով՝ դեռևս վաղ է վստահորեն ասել, որ Հայաստանը հասել է իր նոր տնտեսական պոտենցիալին։ Արտաքին գործոնների զգալի ազդեցությունը պահանջում է ժամանակ, որպեսզի պարզ դառնա՝ արդյոք արձանագրվող աճը հիմնված է տնտեսության մրցունակության և արտադրական ներուժի իրական բարձրացման վրա, թե շարունակում է կախված մնալ ժամանակավոր բարենպաստ հանգամանքներից։