Հայաստանի կապիտալի շուկան դեռևս հեռու է իր «ոսկե դարից», սակայն վերջին տարիներին այն հայտնվել է զարգացման մի փուլում, որը կարող է դառնալ շուկայի երկարաժամկետ վերափոխման սկիզբը։ Տնտեսական կայունությունը, պետական քաղաքականությունը, նոր մասնագետների ներհոսքը և տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները միաժամանակ փոխել են Հայաստանի ֆինանսական շուկայի հնարավորություններն ու դրա նկատմամբ արտաքին հետաքրքրությունը։
Financial Market Members Association-ի (FINARM) գլխավոր տնօրեն Կարեն Զաքարյանի գնահատմամբ՝ Հայաստանի մակրոտնտեսական հիմքերն այսօր բավական ամուր են․ բյուջեի դեֆիցիտը վերահսկելի է, տնտեսական աճը՝ դրական, գնաճը՝ կառավարելի, իսկ Կենտրոնական բանկի և Ֆինանսների նախարարության քաղաքականությունները, ընդհանուր առմամբ, համահունչ են։ Սակայն միայն այս ցուցանիշներով հնարավոր չէ նկարագրել կապիտալի շուկայի ներկա վիճակը։
Հայաստանի նկատմամբ հետաքրքրությունը գալիս է նաև այնտեղից, որտեղից չէին սպասում
Տարածաշրջանում և աշխարհում տեղի ունեցող աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները փոխում են նաև ներդրումային հոսքերի ուղղությունները։ Զաքարյանը որպես ամենաուշագրավ օրինակ նշում է Արաբական Միացյալ Էմիրությունները։
«Եթե ինձ հինգ տարի առաջ ասեին, որ Դուբայի ներդրողները, կամ այն ներդրողները, որոնք սովոր են իրենց կապիտալը Դուբայի անշարժ գույքում պահել, այլ անվտանգ վայրեր կփնտրեն մեր տարածաշրջանից դուրս, և այդ անվտանգ վայրերից մեկը կլինի Հայաստանը, ես կասեի՝ դուք խելագարվե՞լ եք»,– ասում է նա։
Այսօր, նրա խոսքով, իրավիճակը փոխվել է։ Հայաստանի նկատմամբ Մերձավոր Արևելքից հետաքրքրություն կա, հատկապես անշարժ գույքի ոլորտում։ Սա, ըստ Զաքարյանի, ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները փոխել նաև փոքր շուկաների ընկալումը միջազգային ներդրողների աչքում։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի ֆինանսական շուկայի աճը պայմանավորված չէ միայն արտաքին գործոններով։ Վերջին տարիներին շուկայում ավելացել է մասնագիտացված մասնագետների և ներդրումային ընկերությունների թիվը։ Այդ գործընթացի վրա ազդեցություն է ունեցել նաև ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը, որի հետևանքով տարածաշրջանում ֆինանսական ոլորտի մասնագետների մի մասը տեղափոխվել է Հայաստան։
Արդյունքում, ըստ Զաքարյանի, Հայաստանի ֆինանսական շուկան այսօր արդեն նույնը չէ, ինչ հինգ տարի առաջ։ Աճել է դրա ներուժը, իսկ ներդրումային ընկերությունների մի մասը գտնվում է բանկային գործունեության անցնելու ճանապարհին։
Պարտատոմսերը շուկա են բերել նոր խաղացողների
Շուկայի զարգացմանը նպաստում են նաև տեղական գործոնները։ Զաքարյանը նշում է պարտատոմսերի համար գործող հարկային բարենպաստ ռեժիմը, ինչպես նաև կառավարության ծրագիրը, որը հնարավորություն է տալիս ընկերություններին դուրս գալ կապիտալի շուկա։
Այս գործոնների համադրությունը, նրա գնահատմամբ, Հայաստանի կապիտալի շուկան հասցրել է զարգացման կարևոր փուլի։
«Չեմ ասի, որ սա հայկական կապիտալի շուկայի ոսկե փուլն է, բայց դրանցից մեկն է։ Եվ, վստահ եմ, մենք այս անհարմար պահի սկզբում ենք»,– ասում է նա։
Վերջին տարիներին շուկա են մտել նաև այնպիսի ընկերություններ, որոնք նախկինում չէին պատկերացնում իրենց ֆինանսավորումը կապիտալի շուկայի միջոցով։ Պարտատոմսերի թողարկումը աստիճանաբար դառնում է ֆինանսավորման իրական գործիք ոչ միայն խոշոր բիզնեսի, այլև ավելի փոքր ընկերությունների համար։
Սա փոխում է նաև ֆինանսական միջնորդների դերը։ Ներդրումային ընկերություններն ու բանկերը ստիպված են ավելի մեծ աշխատանք կատարել պոտենցիալ ներդրողներին գտնելու, արժեթղթերը ներկայացնելու և դրանց վերաբերյալ հետազոտություն իրականացնելու ուղղությամբ։
Հաջորդ փուլը կարող է լինել ավելի խորքային
Զաքարյանի գնահատմամբ՝ Հայաստանի շուկայի զարգացման ներկայիս փուլը պետք է դիտարկել ավելի լայն համատեքստում։ Եթե նախկինում կապիտալի շուկայի մասին խոսելիս հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած էր առանձին թողարկումների վրա, ապա այժմ ձևավորվում է ավելի ամբողջական ֆինանսական էկոհամակարգ՝ մասնագիտացված մասնագետներով, ներդրումային ընկերություններով, նոր ֆինանսական գործիքներով և արտաքին ներդրողների աճող հետաքրքրությամբ։
Նրա խոսքով՝ համաշխարհային կապիտալի շուկան ևս վերադառնում է հիմնական՝ հիմնարար գործոնների գնահատմանը։ Այս պայմաններում Հայաստանի համար կարևոր է պահպանել մակրոտնտեսական կայունությունը և շարունակել այն ենթակառուցվածքային ու ինստիտուցիոնալ աշխատանքը, որը շուկայի ներկայիս աճը կարող է վերածել երկարաժամկետ զարգացման։
Այս իմաստով Հայաստանի ֆինանսական շուկայի առաջիկա խնդիրը միայն ավելի շատ ներդրողներ ներգրավելը չէ։ Խնդիրն այն է, որ ձևավորվող հետաքրքրությունը վերածվի իրական և կայուն կապիտալի՝ Հայաստանի տնտեսության համար։