ԱՄՆ-ը փորձում է աշխարհին առաջարկել հակամարտության մեջ գտնվող երկրների միջև փոխգործակցության և խաղաղության հասնելու սեփական մոդելը, որի հիմքում ոչ միայն քաղաքական պայմանավորվածություններն են, այլև առևտրատնտեսական փոխադարձ շահերը։ Այս մասին նշեց քաղաքական վերլուծաբան Բորիս Նավասարդյանը։
Հայ-ադրբեջանական կարգավորումը՝ ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության օրակարգում
Նավասարդյանի գնահատմամբ՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի դեպքում ԱՄՆ-ը այդ մոտեցմամբ հասել է առավել նշանակալի արդյունքների։ Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորումն աստիճանաբար դարձել է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության անմիջական բաղադրիչ և կարևոր օրակարգային ուղղություն։
Նա ընդգծում է, որ Վաշինգտոնը Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ կապված չունի այնպիսի ակնհայտ տնտեսական շահեր, որոնք ինքնին կբացատրեին այդ ակտիվ ներգրավվածությունը։ Այդուհանդերձ, ԱՄՆ-ը հետևողականորեն զբաղվում է TRIPP-ի իրականացման հարցով և պարբերաբար ուղերձներ է հղում թե՛ Երևանին, թե՛ Բաքվին՝ ընդգծելով, որ շարունակում է շահագրգռված լինել հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորմամբ և պատրաստ է աջակցել այդ գործընթացին։
Նավասարդյանի խոսքով՝ այս համատեքստում կարևոր է ոչ միայն Երևանի և Բաքվի միջև ինտենսիվ շփումը, այլև ձևավորվող Երևան–Բաքու–Վաշինգտոն եռանկյունին։ Նրա կարծիքով՝ այդ փաստը ցույց է տալիս, որ հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման մոդելը կարևոր նշանակություն է ձեռք բերել ինչպես տարածաշրջանային զարգացումների, այնպես էլ ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության համար։
TRIPP-ի հաջողությունից կախված է նաև տնտեսական փոխկապակցվածությունը
Միաժամանակ, վերլուծաբանը ուշադրություն է հրավիրում գործընթացի հիմնական ռիսկի վրա։ Նավասարդյանի խոսքով՝ տարածաշրջանը շարունակում է մնալ անկայուն, և նույնիսկ հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում դրական զարգացումների պայմաններում հարևան երկրներում առաջացող ապակայունացման գործոնները կարող են ազդեցություն ունենալ TRIPP-ի և մյուս համատեղ ծրագրերի վրա։
Որպես օրինակ նա մատնանշում է Իրանը, որտեղ լարվածությունը շարունակում է պահպանվել։ Միաժամանակ, նրա խոսքով, վերջին հայտարարություններից կարելի է եզրակացնել, որ Վաշինգտոնը ներկայումս չի ցանկանում հիմնական շեշտը դնել ռազմական գործողությունների վրա։
Նավասարդյանը նաև նշում է Ռուսաստանի գործոնը՝ ընդգծելով, որ Մոսկվան, իր գնահատմամբ, բավականին լուրջ ջանքեր է գործադրում TRIPP-ի և հայ-ադրբեջանական այլ համատեղ ծրագրերի իրականացումը խոչընդոտելու ուղղությամբ։
Երևանն ու Բաքուն պետք է ունենան նաև այլընտրանքային ծրագրեր
Վերլուծաբանի համոզմամբ՝ Հայաստանը և Ադրբեջանը պետք է պատրաստ լինեն նաև այն սցենարին, երբ TRIPP-ի իրականացման ճանապարհին կարող են առաջանալ լուրջ խնդիրներ։ Այդ դեպքում անհրաժեշտ կլինի ձևավորել նոր նախագծեր, որոնք կպահպանեն Երևանի և Բաքվի միջև փոխադարձ տնտեսական շահագրգռվածությունը։
Նա առանձնացնում է երկու ուղղություն։ Առաջինը՝ անել հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի TRIPP-ի իրականացման ճանապարհին առաջացած խոչընդոտները հնարավոր լինի հաղթահարել։ Երկրորդը՝ զուգահեռաբար ձևավորել այլընտրանքային կամ լրացնող առևտրատնտեսական նախաձեռնություններ։
Նավասարդյանի խոսքով՝ Հայաստանում ընտրություններից հետո կարող են ստեղծվել պայմաններ նման ծրագրերը բավականին ինտենսիվ քննարկելու և ձևավորելու համար։ Նրա գնահատմամբ՝ տնտեսական փոխկապակցվածության ընդլայնումը կարող է դառնալ այն գործոնը, որը երկարաժամկետ հեռանկարում կպահպանի Երևանի և Բաքվի միջև հարաբերությունների զարգացման շարժիչ ուժը՝ անկախ առանձին նախագծերի շուրջ առաջացող խնդիրներից։
Սահմանադրության հարցը շարունակում է անորոշություն ստեղծել
Միևնույն ժամանակ, հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում շարունակում է մնալ մեկ այլ կարևոր խնդիր՝ խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին համաձայնագրի ստորագրման հեռանկարը։
Նավասարդյանի խոսքով՝ այս գործընթացում լուրջ անորոշություն է ստեղծում Ադրբեջանի պահանջը՝ Հայաստանի նոր Սահմանադրության ընդունման վերաբերյալ։ Նա ընդգծում է, որ Հայաստանի գործող Սահմանադրությունն ինքնին որևէ կերպ չի խոչընդոտում խաղաղության հաստատմանը, սակայն Ադրբեջանի պահանջն արդեն դարձել է երկկողմ հարաբերությունների օրակարգի մաս։
Վերլուծաբանի գնահատմամբ՝ ակնհայտ է, որ Բաքուն այդ պահանջից հրաժարվելու մտադրություն չունի։ Հետևաբար, Հայաստանի համար կարևոր է ապահովել Սահմանադրության շուրջ հնարավորինս լայն քաղաքական և հասարակական կոնսենսուս։
Նրա խոսքով՝ դրա համար անհրաժեշտ է, որ Հայաստանի քաղաքական էլիտան, այդ թվում՝ խորհրդարանում ներկայացված ուժերը, գիտակցեն ընդհանուր պետական և ազգային շահը և աշխատեն այնպիսի սահմանադրական փաստաթղթի վրա, որի դրույթներն ընդունելի կլինեն առնվազն քաղաքական հիմնական ուժերի, իսկ ցանկալի դեպքում՝ հասարակության լայն հատվածների համար։
Նավասարդյանը կարծում է, որ սա լուրջ քաղաքական աշխատանք է, որը պետք է իրականացնի նորընտիր Ազգային ժողովը։ Միաժամանակ կարևոր է, որ կառավարությունն ու Սահմանադրության նախագծի վրա աշխատող հանձնաժողովը պատրաստեն որակյալ փաստաթուղթ և դրա շուրջ կազմակերպեն լուրջ ու կառուցողական քննարկումներ։
Սակայն, նրա գնահատմամբ, անգամ նման գործընթացը չի երաշխավորում, որ Սահմանադրության նախագիծը հանրաքվեի ներկայացնելու համար անհրաժեշտ ձայները հնարավոր կլինի ապահովել։
Երևանն ու Բաքուն կարող են քննարկել միջանկյալ փաստաթուղթ
Հենց այդ պատճառով Նավասարդյանը երկար ժամանակ առաջարկում է Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքական ու փորձագիտական շրջանակներին քննարկել այլընտրանքային գործընթացի հնարավորությունը։
Նրա առաջարկած տարբերակը միջանկյալ փաստաթղթի մշակումն է, որը հնարավորություն կտա հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ Երևանի և Բաքվի միջև՝ չսպասելով խաղաղության ամբողջական պայմանագրի շուրջ առկա բոլոր խնդիրների վերջնական լուծմանը։
Վերլուծաբանի համոզմամբ՝ առևտրային, տնտեսական և հաղորդակցությունների ոլորտներում ընթացող զարգացումները վաղ թե ուշ կհանգեցնեն այն իրավիճակին, երբ հետագա առաջընթացն առանց պաշտոնական միջպետական և դիվանագիտական հարաբերությունների այլևս հնարավոր չի լինի ապահովել։
Նրա պատկերացմամբ՝ խոսքը կարող է լինել խաղաղության պայմանագրի ավելի սահմանափակ՝ «թեթև» տարբերակի մասին, որը չի փոխարինի հիմնական համաձայնագրին, սակայն կներառի երկու երկրների միջև հարաբերությունների նորմալացման համար անհրաժեշտ հիմնական դրույթները։
Այդպիսի փաստաթուղթը, ըստ Նավասարդյանի, կարող է հնարավորություն տալ ձևավորելու Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ինստիտուցիոնալ հարաբերություններ՝ միաժամանակ չստեղծելով այնպիսի հեռուն գնացող պարտավորություններ, որոնք կարող են լրացուցիչ բարդացնել գործընթացը։
Միջանկյալ համաձայնագիրը չի փոխարինի խաղաղության պայմանագրին
Վերլուծաբանը շեշտում է, որ նման փաստաթղթի ընդունումը չպետք է նշանակի խաղաղության համաձայնագրի օրակարգից հրաժարում։ Ընդհակառակը՝ նման փաստաթղթի առաջին դրույթներից մեկը պետք է լինի Հայաստանի և Ադրբեջանի հավատարմությունը վերջնական խաղաղության պայմանագիրը որպես հիմնական նպատակ դիտարկելուն։
Այդ դեպքում միջանկյալ փաստաթուղթը կարող է հանդես գալ որպես գործնական մեխանիզմ՝ վերացնելու այն խոչընդոտները, որոնք ներկայումս թույլ չեն տալիս երկու երկրների միջև լիարժեք հարաբերություններ հաստատել։
Նավասարդյանի խոսքով՝ դրա համար Երևանին և Բաքվին անհրաժեշտ է բավականին բարդ դիվանագիտական և քաղաքական աշխատանք։ Խնդիրը միայն մեկ փաստաթուղթ ստորագրելը չէ, այլ այնպիսի հարաբերությունների համակարգի ձևավորումը, որը թույլ կտա տնտեսական համագործակցությունը վերածել կայուն միջպետական կապերի։
Հայաստանի և Ադրբեջանի փորձը կարող է տարածաշրջանից դուրս նշանակություն ստանալ
Նավասարդյանի գնահատմամբ՝ այս գործընթացում ԱՄՆ-ի շարունակական հետաքրքրվածությունը ևս մեկ կարևոր հանգամանք է։ Վաշինգտոնը ցանկանում է, որպեսզի հայ-ադրբեջանական հակամարտության հաղթահարումը դառնա համագործակցության և խաղաղության հասնելու արդյունավետ մոդելի օրինակ։
Այդ առումով Հայաստանի և Ադրբեջանի պատասխանատվությունը, նրա խոսքով, դուրս է գալիս միայն երկկողմ հարաբերությունների շրջանակներից։ Եթե Երևանին և Բաքվին հաջողվի հակամարտությունից անցնել տնտեսական փոխկապակցվածության, դիվանագիտական հարաբերությունների և երկարաժամկետ խաղաղության, ապա ձևավորված մոդելը կարող է կիրառելի դառնալ նաև աշխարհի այլ հակամարտությունների դեպքում։
Այսպիսով, հայ-ադրբեջանական գործընթացը կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես երկու հարևան երկրների միջև հարաբերությունների կարգավորման փորձ, այլև որպես ավելի լայն միջազգային մոդելի փորձարկում, որտեղ քաղաքական պայմանավորվածություններին զուգահեռ խաղաղության հիմք են դառնում տնտեսական շահերը, հաղորդակցությունների բացումը և փոխադարձ կախվածության ձևավորումը։