Ըստ Համաշխարհային բանկի Հայաստանի ամսական տնտեսական զարգացումներ ամփոփագրի, Հայաստանի տնտեսությունը 2025 թվականի օգոստոսին ցույց տվեց աճի տեմպերի թուլացում, սակայն ընդհանուր կայունություն պահպանեց՝ գերազանցելով սպասումները: Համաշխարհային բանկի վերջին ամսական տնտեսական զարգացումների զեկույցը (Հոկտեմբեր 2025) ներկայացնում է հետաքրքիր պատկեր՝ աճի դանդաղումից մինչև դրամական փոխանցումների վերականգնում և գնաճի բարձրացում: Այս վերլուծական հոդվածում կքննարկենք հիմնական ցուցանիշները, դրանց պատճառները և հնարավոր հետևանքները՝ հիմնվելով զեկույցի տվյալների վրա:
Աճի տեմպերի դանդաղում. օգոստոսի 7.5% և ընդհանուր 7.1%
Տնտեսական ակտիվության ինդեքսը օգոստոսին աճեց 7.5%-ով (տարեկան համեմատությամբ), իջնելով հուլիսի 9%-ից: Այս դանդաղումը պայմանավորված էր գրեթե բոլոր ոլորտներում տեմպերի թուլացմամբ, բացառությամբ արդյունաբերության և մանրածախ առևտրի: Մասնավորապես, արդյունաբերությունը աճեց 5.8%-ով՝ հիմնականում մշակող արդյունաբերության (7.3%) հաշվին, որտեղ հիմնական մետաղների արտադրությունը դերակատարում ունեցավ: Շինարարությունը դանդաղեց մինչև 21.1% (հուլիսի 26.1%-ի դիմաց), իսկ ծառայությունները՝ 6.7%:
Առաջին ութ ամիսների կուտակային աճը կազմում է 7.1%, ինչը գերազանցում է կանխատեսումները: Սա վկայում է տնտեսության դիմացկունության մասին, չնայած արտաքին ռիսկերին, ինչպես ռուս-ուկրաինական հակամարտության հետևանքները: Այնուամենայնիվ, դանդաղումը կարող է ազդանշան լինել արտաքին պահանջարկի նվազման կամ ներքին սպառման թուլացման մասին: Վերլուծաբանները նշում են, որ եթե այս միտումը շարունակվի, 2025-ի ՀՆԱ-ի աճը կարող է իջնել 6-7%-ի սահմաններում, ի տարբերություն նախորդ տարիների երկնիշ ցուցանիշների:
Աշխատաշուկա և բիզնես
Աճը դրականորեն ազդել է աշխատաշուկայի վրա: Գործազրկության մակարդակը 2025-ի երկրորդ եռամսյակում իջել է մինչև 12.3% (2024-ի 13.8%-ի դիմաց), հիմնականում տղամարդկանց և քաղաքային բնակչության շրջանում: Զբաղվածության մակարդակը հասել է 51.2%-ի, իսկ աշխատուժի մասնակցությունը՝ 58.3%-ի: Սա լավ նորություն է, քանի որ ցույց է տալիս տնտեսության կարողությունը ստեղծել աշխատատեղեր:
Մյուս կողմից, իրավաբանական անձանց գրանցումները օգոստոսին նվազել են 3.5%-ով (ամսական համեմատությամբ), հիմնականում անհատ ձեռներեցների և ՍՊԸ-ների պատճառով: Այս միտումը կարող է արտացոլել բիզնեսի անորոշությունը՝ կապված գլոբալ տնտեսական անկայունության հետ: Վերլուծաբանները խորհուրդ են տալիս կառավարությանը խթանել ՓՄՁ-ների զարգացումը՝ հարկային արտոնությունների կամ վարկային ծրագրերի միջոցով, որպեսզի պահպանվի աճի դինամիկան:
Դրամական փոխանցումներ և արտաքին առևտուր. Ռուսաստանի դերը և վերաարտահանման դադար
Զուտ ոչ առևտրային դրամական փոխանցումները օգոստոսին աճել են 29.1%-ով, հիմնականում Ռուսաստանից (62.7%) և ԱՄՆ-ից (9.7%) ներհոսքերի հաշվին: Ռուսաստանը կազմում է ընդհանուրի 64%-ը, ինչը ընդգծում է Հայաստանի կախվածությունը ռուսական շուկայից: Այս վերականգնումը դրական է սպառման և ներդրումների համար, բայց նաև ռիսկային՝ հաշվի առնելով Ռուսաստանի տնտեսական սանկցիաները:
Արտաքին առևտրում իրավիճակը տարբեր է: Արտահանումը իջել է 40.8%-ով, իսկ ներմուծումը՝ 28.3%-ով՝ հիմնականում թանկարժեք քարերի և մետաղների վերաարտահանման փուլային դադարի պատճառով (77% անկում): Առանց դրա՝ արտահանումը նվազել է միայն 6.1%-ով: Դրական կողմը պատրաստի սննդամթերքի (18.4%) և մեքենաների (5.3%) աճն է: Զբոսաշրջությունը վերականգնվել է 11.1%-ով, ինչը կարող է փոխհատուցել առևտրի անկումը: Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ Հայաստանը պետք է դիվերսիֆիկացնի արտահանումը՝ նվազեցնելով կախվածությունը վերաարտահանումից և կենտրոնանալով բարձր արժեք ունեցող արտադրանքի վրա:
Գնաճ, դրամավարկային քաղաքականություն և բյուջե. կայուն, բայց զգուշավոր
Սեպտեմբերին գնաճը բարձրացել է մինչև 3.7% (օգոստոսի 3.6%-ի դիմաց), հիմնականում սննդամթերքի (5.8%), առողջապահության (3.5%) և տրանսպորտի (4.1%) պատճառով: ՀՀ Կենտրոնական բանկը պահպանել է վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը 6.75%-ով, բայց ազդարարել է աստիճանական իջեցում մինչև 6.25% հաջորդ 12 ամիսներին: Սա ցույց է տալիս գնաճի կառավարման վստահություն, բայց նաև զգուշավորություն՝ գլոբալ գնաճային ռիսկերի ֆոնին:
Բյուջեում հունվար-օգոստոսին գրանցվել է 0.55% պակասուրդ (ՀՆԱ-ի նկատմամբ), ինչը շատ ավելի ցածր է ծրագրված 5.5%-ից: Հարկային եկամուտները աճել են 10.9%-ով (ԱԱՀ՝ 21%, շահութահարկ՝ 35.3%), իսկ ծախսերը կրճատվել են 3%-ով՝ հիմնականում կապիտալ ծախսերի (24.3%) անկման հաշվին: Կրթության ծախսերը կրկնապատկվել են, ինչը դրական է երկարաժամկետ զարգացման համար: Այս կայունությունը թույլ է տալիս կառավարությանը մանևրել, բայց պակասուրդի ցածր մակարդակը կարող է նշանակել, որ ներդրումները հետաձգվում են:
Բանկային համակարգում վարկերն ու ավանդներն աճել են 1.9%-ով (ամսական), իսկ տարեկան՝ համապատասխանաբար 27.2% և 15.8%: Սա վկայում է վստահության մասին, բայց նաև ռիսկերի՝ եթե գնաճը բարձրանա:
Հեռանկարներ և մարտահրավերներ
Հայաստանի տնտեսությունը 2025-ին ցույց է տալիս դիմացկունություն, բայց դանդաղումը և արտաքին կախվածությունը (Ռուսաստան, վերաարտահանում) մարտահրավերներ են ստեղծում: Դրական կողմերն են աշխատաշուկայի բարելավումը, զբոսաշրջության վերականգնումը և բյուջեի կայունությունը: Ապագայում կարևոր է դիվերսիֆիկացնել տնտեսությունը՝ ներդրելով տեխնոլոգիաների և կանաչ էներգիայի մեջ, որպեսզի խուսափել արտաքին շոկերից:
Ինչպես նշում են Համաշխարհային բանկի փորձագետները, այս ցուցանիշները գերազանցում են սպասումները, բայց պահանջում են զգուշավոր քաղաքականություն: Հայաստանը կարող է օգտվել այս հնարավորությունից՝ դառնալով տարածաշրջանային կայունության օրինակ: