ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանի նոր նախաձեռնության ֆոնին հեռակա վեճ է բռնկվել նրա և Բարձրագույն դատական խորհրդի նախկին նախագահ Ռուբեն Վարդազարյանի միջև։ Օմբուդսմենը դիմում է ներկայացրել Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով կառավարության այն որոշման սահմանադրականությունը, որը բացարձակ արգելք է սահմանում դատավորների պաշտոններում երկկողմանի խլության, խուլ-համրության կամ երկկողմանի կուրության ունեցող անձանց նշանակելու համար։
Կարծիքների բախում. հաշմանդամների իրավունքները և պրոֆեսիոնալիզմը դատական համակարգում
Բարձրագույն դատական խորհրդի նախկին նախագահ Ռուբեն Վարդազարյանը օմբուդսմենի նախաձեռնությանը արձագանքել է սարկազմով։ Նրա խոսքով՝ այսօրվա իրողություններում, երբ իշխանությունների հրամանով դատավորները, ըստ նրա, «պատրաստ են չտեսնել կամ չլսել իրական փաստերը», Մանասյանի նախաձեռնությունը նույնիսկ «արդարացված» է։
«Նման սահմանափակումները վերաբերում են ոչ միայն դատավորներին, այլև քննիչներին ու դատախազներին։ Հաշվի առնելով իրականությունը՝ սահմանափակումների վերացումը պետք է կիրառվի նաև նրանց նկատմամբ։ Թող թույլ տան նաև կույրերին աշխատել որպես դիպուկահարներ Պաշտպանության նախարարությունում։ Եվ ինչու չէ, եկեք թույլ տանք շիզոֆրենիկներին և Դաունի համախտանիշով մարդկանց աշխատել դատավորներ։ Մեր երկրում, կարծում եմ, սա նույնպես կդառնա ընդունելի… Ասածս, իհարկե, սարկազմ է։ Ես նախաձեռնությունը համարում եմ ամոթալի», — լրագրողներին ասաց Վարդազարյանը։
Քննադատությանը ի պատասխան՝ Մանասյանը ընդգծեց, որ իր դիմումի նպատակն է պաշտպանել հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները, որոնք, անկախ իրենց մասնագիտական և անձնական որակներից, գործող կարգավորման պատճառով իրավունք չունեն դատավոր նշանակվել: Նրա խոսքով՝ նման մոտեցումը հակասում է ինչպես խտրականության դեմ պայքարի սկզբունքներին, այնպես էլ միջազգային չափանիշներին։
«[Վարդազարյանի] արձագանքը անընդունելի է, առավել ևս հաշվի առնելով, որ նա ներկայացնում է մասնագիտական համայնքը: Նա ոչ միայն հաշմանդամություն ունեցող անձանց դատավորներ նշանակելու հնարավորությունը համարեց «ամոթալի», այլև թիրախ դարձրեց հատուկ կարիքներ կամ հիվանդություններ ունեցող քաղաքացիների», — նշեց նա։
Օմբուդսմենի խոսքով՝ նման հայտարարությունները ցույց են տալիս, թե որքան խորն են արմատավորված խտրական մոտեցումները Հայաստանի իրավական համակարգում: Մանասյանը հիշեցրեց, որ ժողովրդավարական երկրների մեծ մասում հաշմանդամության վրա հիմնված սահմանափակումները համարվում են մարդու իրավունքների խախտում: «Դատական պաշտոններում նշանակումները պետք է հիմնված լինեն բացառապես մասնագիտական որակավորման, կրթական մակարդակի և էթիկական չափանիշների համապատասխանության վրա», — ընդգծեց նա։
Բարեփոխման դրական և բացասական կողմերը
Էթիկական և իրավական տեսանկյունից, կուրություն կամ խլություն ունեցող անձանց դատավորի պաշտոնում նշանակելու թույլատրելիության հարցը պահանջում է համալիր մոտեցում: Միջազգային չափորոշիչները, այդ թվում՝ Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան, կտրականապես դեմ են խտրականությանը և պահանջում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար հավասար հնարավորությունների ստեղծում, այդ թվում՝ պետական պաշտոններ զբաղեցնելու հարցում: Հետևաբար, նման անձանց դատական համակարգից ավտոմատ կերպով բացառումը կլինի անւնդունելի, եթե գոյություն ունեն կամ կարող են ստեղծվել անհրաժեշտ տեխնիկական և կազմակերպչական պայմաններ նրանց պարտականությունների արդյունավետ կատարման համար:
Միևնույն ժամանակ, դատավորի մասնագիտությունը ներառում է մեծ ծավալի տեղեկատվության հետ աշխատանք, բանավոր և գրավոր վերլուծություն, դատական գործընթացների անցկացում և մասնակիցների հետ անմիջական շփում: Եթե հաշմանդամությունը զգալիորեն սահմանափակում է այդ գործոռույթները կատարելու հնարավուրությունը, պաշտոնում նշանակումը կարող է խնդրահարույց դառնալ և հակասել մասնագիտության իմաստին:
Այսպիսով, նման անձանց նշանակումը հնարավոր և ընդունելի է, եթե ստեղծվեն համապատասխան տեխնիկական, մեթոդոլոգիական և կազմակերպչական պայմաններ: Սակայն, հաշվի առնելով Հայաստանի դատական համակարգի առանձնահատկությունները և բարեփոխումների իրականացման ավանդական ցածր տեմպը, գործող արգելքների վերացումը կարող է հանգեցնել արդարադատության որակի վատթարացման։
Ներառականություն առանց ռիսկի
Ոչ մի կասկած չկա, որ կույր կամ խուլ անձանց դատավոր դառնալու սահմանափակումը հակասում է մարդու իրավունքների սկզբունքներին և խտրականության բացառման միջազգային չափանիշներին։ Բայց սիմվոլիկ ժեստերից առաջ անհրաժեշտ է հստակ գիտակցել՝ արդյոք մեր դատական համակարգը պատրաստ է նման փոփոխությանը։
Բացարձակ արգելքը կարելի է վերացնել, բայց իրական նշանակումներին անցնելը պետք է լինի շատ զուսպ և փուլային։ Նման փոփոխությունը պահանջում է լուրջ համակարգային նախապատրաստություն՝ թե՛ տեխնիկական, թե՛ կազմակերպչական և թե՛ կրթական մակարդակներում։
Անհրաժեշտ է ստեղծել արդիական օժանդակ տեխնոլոգիաների վրա հիմնված ենթակառուցվածք, որը թույլ կտա տեղեկատվության լիարժեք հասանելիություն և արդյունավետ փոխգործակցություն դատավարության բոլոր կողմերի հետ։ Հատուկ ուսուցման ծրագրերը նույնպես պետք է վերանայվեն՝ հաշվի առնելով մասնագիտական հմտությունների յուրացման այլընտրանքային ձևերը։
Նման դեպքերում առանցքային նշանակություն կունենա թեկնածուների իրական կարողությունների գնահատումը՝ ոչ թե ախտորոշման, այլ գործնական պատրաստվածության հիման վրա։ Փորձնական նախագծերը կարող են դառնալ լավ մեկնարկային հարթակ՝ հասկանալու թե՛ մարտահրավերները, թե՛ հնարավոր լուծումները։
Պետք է մշակվեն հստակ չափորոշիչներ՝ դատավորի էթիկայի, պատասխանատվության և պրոֆեսիոնալիզմի վերաբերյալ, որոնք կիրառելի կլինեն բոլորի հանդեպ՝ անկախ ֆիզիկական վիճակից։ Բայց այս ամենը պահանջում է ոչ միայն ժամանակ, այլև քաղաքական կամք ու կայուն ֆինանսավորում։