2025 թվականի առաջին կեսին Հայաստանը ցուցաբերում է ներդրումային ակտիվության աշխուժացման նշաններ։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների զուտ ներհոսքը, հիմնականում հանքարդյունաբերության և ավիացիայի ոլորտներում, աճել է՝ կազմելով ՀՆԱ-ի 0.6 տոկոսը։ Սա նշանակալի առաջընթաց է 2024 թվականի պատմական նվազագույն ցուցանիշի համեմատ, երբ այդ ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը 0.3 տոկոս։
Դրամի և ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքի կայունությունը, նախորդ տարվա օգոստոսի և սեպտեմբերի համեմատ 1.2 տոկոսով արժևորումը, ինչպես նաև միջազգային պահուստների աճը՝ հասնելով 4.2 միլիարդ դոլարի (որն ապահովում է ներմուծման չորս ամսվա ծածկույթ), ներդրողների համար բարենպաստ ֆոն են ստեղծում։
Սակայն դրամի արժեզրկումը եվրոյի (4.4%) և ռուսական ռուբլու (9%) նկատմամբ, ինչպես նաև իրական արդյունավետ փոխարժեքի 2.2 տոկոսով անկումը վկայում են առկա մարտահրավերների պահպանման մասին։
Կանոնակարգային հիմքը՝ ներդրողների վստահության հիմնաքարը
Միջազգային ներդրումային բանկային գործի փորձագետ Մարկ Չենյանը, ով սերտորեն համագործակցել է Սիլիկոնյան հովտի ընկերությունների և ԱՄՆ առաջատար ընկերությունների հետ, համոզված է՝ Հայաստանը չունի հիմնարար թերություններ, սակայն ռազմավարության կարիք ունի։
Փորձագետի կարծիքով՝ կարևոր խնդիրներից մեկը ուժեղ կանոնակարգող մարմնի բացակայությունն է, որը համարժեք կլիներ ԱՄՆ-ի Արժեթղթերի և բորսայի հանձնաժողովին (SEC)։ Այս բացը ստեղծում է անորոշություն, որը վախեցնում է խոշոր կապիտալը։ Չենյանը նշում է, որ Հայաստանում արդեն գոյություն ունեն ավելի քան 60 որակավորված մասնագետներ ֆինանսական կարգավորման ոլորտում — սա կայուն հիմք է, սակայն այն լիարժեք չի օգտագործվում։ «Երբ նման մարմին գոյություն ունի, այն մեծ վստահություն է ներշնչում օտարերկրյա ներդրողներին», — բացատրում է Չենյանը։ Հուսալի կարգավորիչի բացակայության դեպքում ռիսկերը թվում են չափազանց բարձր, և կապիտալը նախընտրում է շրջանցել երկիրը։
Վիճակը շտկելու համար Չենյանը առաջարկում է հստակ ծրագիր՝ ուղարկել 8–10 մասնագետներից կազմված խումբ ԱՄՆ՝ ուսման, որտեղ նրանք կուսումնասիրեն SEC-ի լավագույն փորձը։ Վերադարձին նրանք կկարողանան ձևավորել անկախ մարմին, որը կապահովի թափանցիկություն և ներդրումների պաշտպանություն։
Սա փաստացի առաջին քայլն է բաժնետիրական կապիտալ ներգրավելու ուղղությամբ, որը կենտրոնացած է երկարաժամկետ աճի վրա։ Փորձագետի առաջարկած մոտեցումը ոչ միայն կբարձրացնի վստահությունը, այլ նաև կներառի Հայաստանը գլոբալ ֆինանսական ստանդարտների մեջ՝ դարձնելով այն միջազգային էկոհամակարգի մաս, որտեղ ներդրողները զգում են իրենց պաշտպանված։
Հարկային և առևտրային օրենսդրություն՝ թափանցիկության ճանապարհ
Իրավական դաշտին անդրադառնալով՝ Մարկ Չենյանը նշում է հարկային և առևտրային օրենսդրության անկատար լինելը՝ որպես ևս մեկ խոչընդոտ։ Ներդրողները մանրակրկիտ գնահատում են ռիսկերը և եկամտի ակնկալիքները, իսկ այստեղ Հայաստանը հետ է մնում միջազգային նորմերից։ «Հարկային համակարգերը պետք է հստակ լինեն և համապատասխանեն միջազգային չափանիշներին», — նշում է փորձագետը։
Նա օրինակ է բերում իր զրույցներից բիզնեսի ներկայացուցիչների հետ. ներկայիս մոդելը, ըստ որի փոքր եկամուտից գանձվում է 20% հարկ, կարող է լինել արդյունավետ, եթե ապահովում է կայունություն՝ ի տարբերություն մեծ գումարների ցածր հարկման առանց երաշխիքների։ «Այսօրվա 20 տոկոսը ներդրում է վաղվա 100 տոկոսի մեջ», — ընդգծում է Չենյանը՝ նախազգուշացնելով, որ ներդրումային միջավայրի բացասական ընկալումը վանում է գլոբալ շուկաները։
Փորձագետի համոզմամբ՝ Հայաստանը առաջիկա 3–5 տարիների ընթացքում պետք է անցկացնի բարեփոխումներ՝ օրենսդրությունը համաժամեցնելով միջազգային չափանիշների հետ։ Դա թույլ կտա կենտրոնանալ տնտեսական աճի վրա՝ որպես հիմնական շարժիչ ուժի։ «Տնտեսական աճը միակ բանն է, որն իրականում դուրս է բերում երկիրը աղքատությունից, մնացածը երկրորդական է», — հայտարարում է նա։
Շուկայի ծավալը և արտադրությունը՝ ինժեներիայից դեպի գլոբալ մրցակցություն
Չենյանի կարծիքով՝ Հայաստանի շուկան չափազանց փոքր է՝ ինքնուրույն լուրջ ներդրումներ ներգրավելու համար, և այստեղ առանցքայինը տարածաշրջանային և գլոբալ ցանցերին ինտեգրվելն է։ «Հայկական շուկան ներդրողների համար հետաքրքիր է միայն ավելի լայն կապերի համատեքստում», — նշում է նա։
Հայաստանը ուժեղ է կրթության և ինժեներական ոլորտներում, սակայն թույլ է արտադրության փուլում. ինժեներները ստեղծում են արժեք, որը հաճախ արտահոսում է արտերկիր՝ կապիտալի պակասի պատճառով։ «Մեզ անհրաժեշտ է հսկայական կապիտալ արտադրական ոլորտի համար, որպեսզի կարողանանք մրցակցել գլոբալ մակարդակով», — ասում է փորձագետը։
Խնդրի լուծումը, նրա կարծիքով, բաժնետիրական կապիտալի ներգրավումն է՝ բարձրորակ արտադրություն ստեղծելու համար։ «Ինչո՞ւ չենք կարող մրցակցել, եթե ունենք ներուժ», — հռետորական հարց է տալիս Չենյանը։