Այսօր հայ-թուրքական սահմանի բացման հեռանկարը թվում է ոչ միայն անորոշ, այլև գրեթե ուտոպիական։ Երկխոսության և «խաղաղության դարաշրջանի» մասին պարբերաբար արվող հայտարարություններին հակառակ՝ հայ-թուրքական հարաբերությունները մնում են փոխադարձ սպասումների փուլում։ Բայց արդյո՞ք դա այդքան վատ է։ Հնարավոր է՝ իր ներկայիս տնտեսական և ինստիտուցիոնալ վիճակում Հայաստանը պարզապես պատրաստ չէ այն խորքային վերափոխումներին, որ կհաջորդեն սահմանի բացմանը։ Կամ գուցե կտրուկ քայլերից հրաժարվելը գիտակցված գոյատևման ռազմավարություն է։
Հայկական տնտեսությունը դեռևս խոցելի է, հատկապես գյուղատնտեսության և թեթև արդյունաբերության ոլորտներում։ Նույնիսկ փակ սահմանների պայմաններում թուրքական արտադրանքը շարունակում է մուտք գործել հայկական շուկա՝ անմիջապես Վրաստանի միջոցով կամ վերաարտահանման տեսքով։ Միևնույն ժամանակ, ներմուծման և արտահանման հարաբերակցությունը վկայում է կրիտիկական անհավասարակշռության մասին․ հայկական արտահանման մասնաբաժինը աննշան է, և սահմանի բացումը առանց պատշաճ նախապատրաստության կարող է Հայաստանը վերածել էժան և մասսայաբար արտադրվող ապրանքների շուկայի, որի հետ տեղական արտադրողները չեն կարող մրցակցել։
Համապատասխան կարգավորումների բացակայության պայմաններում մրցակցությունը կարող է կործանարար լինել տեղական արտադրության համար՝ հանգեցնելով արտադրության կրճատման, աշխատատեղերի կորստի և ներմուծումից կախվածության աճի։ Հատկապես մտահոգիչ են գյուղատնտեսության համար հնարավոր հետևանքները, որը տասնամյակներ շարունակ փորձում է վերականգնվել հետխորհրդային անկումից հետո։
Թուրքիայի հետ սահմանի բացումը ոչ միայն տնտեսական որոշում է, այլև, առաջին հերթին, քաղաքական։ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է, Ադրբեջանի դաշնակիցը և տարածաշրջանի հիմնական խաղացողներից մեկը։ Ցանկացած մերձեցում ավտոմատ կերպով ընկալվում է արտաքին կենտրոնների՝ Ռուսաստանի, Արևմուտքի, Իրանի ազդեցության պրիզմայով։ Նման կոնֆիգուրացիայում Հայաստանը ռիսկի է դիմում հայտնվել ոչ թե շահառուի, այլ բուֆերի դերում՝ թույլ, խոցելի և շարժունակ։ Բացի այդ, ԵԱՏՄ-ին անդամակցության, մաքսային կարգավորումների, սակագնային պաշտպանության և էներգետիկ պարտավորությունների հարցերը մնում են բաց։ Սահմանի վերաբերյալ որոշումը մեկ քայլ չէ, այլ փոխկապակցված որոշումների մի ամբողջ շղթա, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջում է ռազմավարական վերլուծություն։
Սահմանի բացման կողմնակիցները հաճախ նշում են լոգիստիկ ծախսերի կրճատման, առևտրի արագության բարձրացման և նոր երթուղիների հասանելիության մասին։ Տեսականորեն դա ճիշտ է։ Սակայն գործնականում մեծ հավանականություն կա, որ Հայաստանը կվերածվի տարանցիկ տարածքի, այլ ոչ թե գործընթացների ակտիվ մասնակցի։ Կարևոր է ոչ միայն ճանապարհը բացել, այլև ապահովել, որ այս ճանապարհը օգտագործվի նաև տեղական արտադրողների կողմից, ոչ միայն միջազգային խաղացողների։ Եթե երթուղիների բացումը չհանգեցնի երկրի ներսում լոգիստիկայի և արտադրական ենթակառուցվածքների զարգացման, ապա օգուտները կլինեն նվազագույն, իսկ ռազմավարական նշանակությունը՝ պատրանքային։
Այո, կան հաշվարկներ, որոնց համաձայն սահմանի բացումը կարող է ապահովել մինչև 30% ՀՆԱ աճ և գրեթե կիսով չափ կրճատել առևտրային դեֆիցիտը։ Սակայն այս կանխատեսումները հիմնված են իդեալիստական սցենարների վրա՝ կայուն ինստիտուտներ, արդյունավետ արդյունաբերական քաղաքականություն, պաշտպանված ներքին շուկա։
Այսօր իրականությունն այն է, որ արտահանումն աճում է հիմնականում վերաարտահանման, այլ ոչ թե արտադրության աճի հաշվին։ Սա տնտեսությունն ավելի կախված է դարձնում արտաքին գործոններից, ինչը կարող է թանկ արժենալ անկայունության պայմաններում։
Բացի այդ, սահմանի բացումը խաղի հստակ կանոնների բացակայության պայմաններում կբարձրացնի սոցիալական շերտավորումը․ խոշոր բիզնեսը կհարմարվի, փոքր արտադրողները կվերանան, իսկ աղքատությունը կաճի։ Այս պատկերը արդեն տեսանելի է այն երկրներում, որոնք շտապել են բացել իրենց շուկաները՝ անհավասար մեկնարկային պայմաններում։
Հոգեբանական գործոնը ևս չպետք է թերագնահատել։ Հանրային գիտակցության մեջ Թուրքիայի հետ բաց սահմանի գաղափարը դեռևս ընկալվում է որպես սպառնալիք՝ մշակութային, պատմական և հաճախ նաև ֆիզիկական։ Սա ոչ միայն վախ է սերմանում, այլև դառնում է քաղաքական մանիպուլյացիայի գործիք։ Մինչև հասարակական մակարդակում չձևավորվի վստահություն, որ պետությունը ի վիճակի է պաշտպանել ազգային շահերը՝ թե՛ տնտեսապես, թե՛ ինստիտուցիոնալ առումով, սահմանի բացումը կընդունվի ոչ թե որպես հնարավորություն, այլ որպես սպառնալիք։
Այս բոլոր գործոնների ֆոնին ակնհայտ է դառնում՝ փակ սահմանը միայն հակամարտության հետևանք չէ, այլ նաև ժամանակավոր վահան։ Սահմանի բացումն իմաստ ունի միայն այն ժամանակ, երբ Հայաստանը պատրաստ կլինի արդար մրցակցության, երբ ի հայտ կգան հստակ մեխանիզմներ՝ արտադրության խթանման, ներքին շուկայի պաշտպանության, մարզերի փոխհատուցման և արտաքին ինտեգրման համար։
Այսօր այդպես չէ։ Այդ իսկ պատճառով սահմանի փակ լինելը այսօրվա դրությամբ ոչ աղետ է, ոչ կորցրած հնարավորություն, այլ իրականում ներքին կայացման հնարավորություն։