Հայաստանի կողմից ԵԱՏՄ ընդհանուր բյուջե փոխանցված ներմուծման մաքսատուրքերի գումարի և դրանից ստացված գումարի միջև տարբերությունը 2025 թվականին իսկապես կազմել է շուրջ 144 միլիոն դոլար: Սակայն ինքնին այս ցուցանիշը թույլ չի տալիս անել եզրակացություն այն մասին, թե Եվրասիական տնտեսական միությանը Հայաստանի անդամակցությունը երկրին հասցրել է համապատասխան տնտեսական վնաս: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հնչեցրած տվյալների շուրջ քննարկումների համատեքստում նման կարծիք է հայտնել փորձագետ Ջոնի Մելիքյանը:
Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի նիստում ունեցած ելույթում Փաշինյանը հայտնել է, որ 2025 թվականին Հայաստանը ԵԱՏՄ ներմուծման մաքսատուրքերի միասնական համակարգ է փոխանցել շուրջ 319 միլիոն դոլար, մինչդեռ հետ է ստացել մոտ 175 միլիոն դոլար: Այսպիսով, ձևականորեն տարբերությունը կազմել է շուրջ 144 միլիոն դոլար:
Այս թվերը առիթ դարձան ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի մասնակցության քննադատության համար, հատկապես երկրի հնարավոր եվրոպական ինտեգրման և Ռուսաստանի կողմից առևտրային սահմանափակումների քննարկումների ֆոնին: Սակայն, Մելիքյանի խոսքով, իրավիճակը գնահատելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել միության ներսում մաքսատուրքերի բաշխման մեխանիզմը:
ԵԱՏՄ-ում ներմուծման մաքսատուրքերը, որոնք հավաքագրվում են միավորման արտաքին սահմաններին, մուտքագրվում են ընդհանուր հիմնադրամ, որից հետո բաշխվում են երկրների միջև՝ նախապես սահմանված չափաբաժիններով: Հայաստանի մասնաբաժինը կազմում է 1,22%: Ռուսաստանի համար այս ցուցանիշը 85,065% է, Ղազախստանի համար՝ 6,955%, Բելառուսի համար՝ 4,860%, Ղրղզստանի համար՝ 1,900%:
Հենց այս ֆիքսված մասնաբաժինն է, փորձագետի կարծիքով, խնդիր դառնում Հայաստանի համար երրորդ երկրներից ներմուծման կտրուկ աճի ժամանակաշրջաններում: Եթե հայկական մաքսատնով անցնող ապրանքների ծավալը նշանակալիորեն ավելանում է, երկիրը ընդհանուր հիմնադրամ է փոխանցում զգալիորեն ավելի շատ մաքսատուրքեր, սակայն դրա վերադարձը մնում է կապված սահմանված 1,22% մասնաբաժնին:
Ընդ որում, Մելիքյանն առաջարկում է դիտարկել ոչ միայն փոխանցված և վերադարձված միջոցների միջև տարբերությունը, այլև հենց լրացուցիչ մաքսային մուտքերի ծագման հարցը:
Նրա գնահատմամբ՝ 2022–2025 թվականներին Հայաստանում մաքսային հավաքագրումների կտրուկ աճը կապված էր երկրի՝ դեպի ԵԱՏՄ շուկա զուգահեռ ներմուծման և վերաարտահանման (ռեէկսպորտի) կարևոր կենտրոններից մեկի վերածվելու հետ: Արդյունքում, հայկական մաքսատնով անցնող ապրանքների նշանակալի մասը նախատեսված էր ոչ միայն ներքին սպառման, այլև միության միասնական շուկա հետագա տեղափոխման համար:
Հենց այդ պատճառով էլ, ըստ փորձագետի, առաջանում է գլխավոր հարցը. արդյո՞ք այս լրացուցիչ մաքսային մուտքերն ընդհանրապես կձևավորվեին, եթե Հայաստանը չլիներ ԵԱՏՄ անդամ:
Մելիքյանը նշում է, որ մինչև միությանը Հայաստանի անդամակցումը՝ 2013–2014 թվականներին, երկրի սեփական մաքսային հավաքագրումները կազմում էին տարեկան շուրջ 140–170 միլիոն դոլար: Այդ միջոցներն ամբողջությամբ մնում էին հայկական պետական բյուջեում:
ԵԱՏՄ-ին անդամակցության առաջին տարիներին՝ 2015–2018 թվականներին, հավաքագրումների ծավալները կազմում էին մոտավորապես 140–170 միլիոն դոլար, իսկ վերադարձը՝ 130–150 միլիոն դոլար, այսինքն՝ ճեղքվածքը համեմատաբար փոքր էր:
Իրավիճակը նկատելիորեն փոխվեց 2019 թվականին՝ ավտոմեքենաների բումի ֆոնին. մաքսային հավաքագրումներն աճեցին մինչև շուրջ 280 միլիոն դոլար, մինչդեռ վերադարձը կազմեց մոտ 156 միլիոն դոլար: Բացասական սալդոն հասավ 124 միլիոն դոլարի:
2021 թվականին, ընդհակառակը, Հայաստանը ստացավ փոքր դրական հաշվեկշիռ. շուրջ 170 միլիոն դոլար հավաքագրման դեպքում վերադարձը կազմեց մոտ 180 միլիոն դոլար: Փորձագետի գնահատմամբ՝ դա կապված էր համավարակային պայմաններում սեփական ներմուծման նվազման հետ:
Ամենաէական ճեղքվածքն առաջացավ արդեն 2023–2025 թվականներին, երբ մաքսային հավաքագրումներն աճեցին մինչև տարեկան 320–385 միլիոն դոլար, իսկ վերադարձը պահպանվում էր մոտավորապես 175–185 միլիոն դոլարի մակարդակում:
Այսպիսով, ըստ Մելիքյանի, 2025 թվականին 144 միլիոն դոլարի բացասական սալդոն ձևական թվաբանության տեսանկյունից իսկապես գոյություն ունի: Սակայն այս ամբողջ գումարը որպես ԵԱՏՄ-ին անդամակցությունից ուղղակի տնտեսական վնաս մեկնաբանելը կլիներ ոչ կոռեկտ:
Նրա գնահատմամբ՝ առանց ԵԱՏՄ միասնական շուկայի հասանելիության Հայաստանը հազիվ թե ստանար արտանորմատիվային բեռնահոսքի նշանակալի մասը, որն էլ ապահովեց մաքսային հավաքագրումների աճը մինչև ընթացիկ մակարդակներ: ԵԱՏՄ-ի բացակայության սցենարի դեպքում երկիրը, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակեր հավաքագրել տարեկան շուրջ 180–200 միլիոն դոլարի մաքսատուրքեր՝ հիմնականում սեփական շուկայի համար ներմուծման հաշվին:
Այս իմաստով, տուրքերի բաշխման ներկայիս «մինուսը» միաժամանակ հանդիսանում է Հայաստանի տարածքով վերաարտահանման աճի հետևանք: Երկիրը ստանում է լրացուցիչ եկամուտներ ավելացած ապրանքահոսքից, սակայն բաշխման ընդհանուր համակարգում ֆիքսված մասնաբաժնի պատճառով հետ չի ստանում իր տարածքում հավաքագրված տուրքերի ամբողջ ծավալը:
Ընդ որում, Մելիքյանը ընդգծում է, որ նման գնահատականն արդիական է հենց ներկայիս տարածաշրջանային պայմաններում: Լոգիստիկ երթուղիների փոփոխությունը, տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը և Ադրբեջանի ու Թուրքիայի հետ Հայաստանի սահմանների լիարժեք բացումը կարող են էապես փոխել արտաքին առևտրի կառուցվածքը և, համապատասխանաբար, Հայաստանի դերը՝ որպես ԵԱՏՄ շուկա ապրանքների մուտքի կետ:
Ուստի, փորձագետի կարծիքով, մաքսային «մինուսի» հարցը չի կարելի դիտարկել բացառապես որպես փոխանցված 319 միլիոն դոլարի և վերադարձված 175 միլիոն դոլարի պարզ համեմատություն: Այս տարբերության հետևում կանգնած են առևտրային հոսքերի փոփոխությունները, վերջին տարիների վերաարտահանման բումը և ԵԱՏՄ ներսում մաքսային մուտքերի բաշխման բուն մոդելը: