Հայաստանի քաղաքական դաշտում կողմնորոշման հարցը մնում է կարևոր խնդիրներից մեկը: Քաղաքական կուսակցությունների և հանրային քննարկումների համատեքստում հաճախ բախվում ենք այն հարցին, թե որն է Հայաստանի տեղը միջազգային հարաբերություններում, և արդյոք կողմնորոշումը որոշիչ նշանակություն ունի պետության անվտանգության և զարգացման համար: Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանի կարծիքով, կողմնորոշումը միջազգային հարաբերություններում հաճախ ընկալվում է սխալ, և այդ ընկալումը խոչընդոտում է ռացիոնալ քաղաքական որոշումների ընդունմանը:
Կողմնորոշման խնդիրը հայաստանյան քաղաքական դաշտում
Հայաստանի քաղաքական խոսույթում կողմնորոշման հարցը հաճախ դառնում է բանավեճի առարկա: Ոմանք կարծում են, որ Հայաստանը պետք է հստակ կողմնորոշում ընտրի՝ լինի դա արևմտյան, ռուսական, թե, օրինակ, իրանական: Ըստ Դանիելյանի, Հայաստանի քաղաքացիների մի ստվար հատված կարծում է, որ անվտանգության երաշխիքներ կարող են ապահովել այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Իրանը կամ Ռուսաստանը: Սակայն նման մտածողությունը, նրա կարծիքով, հիմնված է ոչ ռեալիստական սպասումների վրա: Կողմնորոշումը չի կարող լինել ինքնանպատակ, և միջազգային հարաբերությունները չեն կարող հիմնվել բարեկամության կամ բարոյականության վրա:
Դանիելյանը նշում է, որ միջազգային հարաբերություններում բարոյականությունը գրեթե բացակայում է: Նա օրինակ է բերում ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Հենրի Քիսինջերի խոսքերը, ով ընդգծել է, որ միջազգային քաղաքականությունն առաջնորդվում է շահերով, այլ ոչ թե բարոյական սկզբունքներով: Օրինակ, Իրաքի դեմ պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ն աջակցել է քրդերին, սակայն պատերազմի ավարտից հետո նրանք մնացել են առանց պաշտպանության՝ ցույց տալով, որ միջազգային հարաբերություններում գերակայում են շահերը:
Ուժերի բալանսի տեսությունը և Հայաստանի տարածաշրջանային դերը
Դանիելյանի վերլուծության առանցքային մասը կապված է ուժերի բալանսի տեսության հետ: Նա առանձնացնում է մի քանի հիմնական սկզբունքներ, որոնք կիրառվում են միջազգային հարաբերություններում:
- Հավասարակշռում և զսպում: Ուժերի բալանսի հիմնական սկզբունքներից մեկը հավասարակշռումն է, երբ պետությունները փորձում են կանխել մեկ այլ պետության գերիշխանությունը: Օրինակ, Թուրքիայի և Ադրբեջանի աճող ազդեցությունը Հարավային Կովկասում ստիպում է Վրաստանին փնտրել հակակշիռներ՝ հավասարակշռելու տարածաշրջանային ուժերի բաշխումը:
- Հեգեմոնիայի կանխարգելում: Եթե մի երկիր չափից ավելի է հզորանում, այն դառնում է սպառնալիք մյուսների համար, անգամ եթե չունի ընդարձակման մտադրություններ: Դանիելյանը նշում է, որ Երկրորդ արցախյան պատերազմից հետո Հայաստանի պարտությունը խախտել է տարածաշրջանային ուժերի բալանսը՝ հօգուտ Ադրբեջանի և Թուրքիայի:
- Դինամիկ հավասարակշռություն: Միջազգային հարաբերությունները դինամիկ են, և դաշինքները կարող են փոխվել՝ կախված ուժերի բաշխումից: Օրինակ, մի երկիր, որն այսօր բարեկամ է, վաղը կարող է դառնալ մրցակից, եթե նրա ազդեցությունը չափից շատ աճի:
- Ալյանսների ձևավորում: Երբ մի երկիր չի կարողանում միայնակ կանխել մյուսի հեգեմոնիան, ձևավորվում են դաշինքներ: Դանիելյանը հիշատակում է ՆԱՏՕ-ի ստեղծումը՝ որպես ԽՍՀՄ-ի դեմ հակակշիռ, կամ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Գերմանիայի դեմ դաշինքները:
Հայաստանի դերակատարության բացակայության խնդիրը
Դանիելյանի կարծիքով, Հայաստանի հիմնական խնդիրներից մեկը տարածաշրջանում հստակ դերակատարության բացակայությունն է: Պետությունները գոյատևում են այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք ունեն կոնկրետ դեր միջազգային հարաբերություններում: Եթե Հայաստանը չունի նման դեր, ապա նրա գոյությունը որպես պետություն կարող է վտանգվել: Նա օրինակ է բերում Հարավսլավիան, որն ստեղծվել էր Գերմանիայի դեմ հակակշռելու համար, սակայն ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո կորցրեց իր նշանակությունը և քայքայվեց:
Հայաստանի դեպքում, պետության ստեղծումը պայմանավորված էր Ռուսաստանի՝ տարածաշրջան մուտքով, երբ Հայաստանը դարձավ Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի դեմ հակակշիռ: Սակայն այժմ, երբ տարածաշրջանային ուժերի բալանսը փոխվել է, Հայաստանը պետք է վերանայի իր դերը: Դանիելյանը նշում է, որ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հզորացումը Հայաստանի համար ստեղծում է լուրջ մարտահրավերներ, և առանց հստակ դերակատարության Հայաստանը կարող է կորցնել իր նշանակությունը: