ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նոր նախաձեռնությամբ է հանդես եկել, որը կարող է շրջադարձային կետ դառնալ պետության և Հայ Առաքելական եկեղեցու միջև հարաբերություններում: Նա հրապարակավ կոչ է արել «ազատագրել» Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Վեհարանը և կազմակերպել կաթողիկոսի նոր ընտրություններ՝ շրջանցելով գործող կանոնական ընթացակարգերը:
Այս նպատակով Փաշինյանը նախաձեռնել է «Համակարգող խմբի» ստեղծումը՝ կոչ անելով բոլոր կամավոր հավատացյալներին, ովքեր համապատասխանում են հոգևոր չափանիշներին, իրենց տվյալները ուղարկել… իր անձական էլեկտրոնային փոստին:
Ժողովրդի՞ անունից, թե՞ Աստծո անունից
Հայտարարության ձևակերպումը բազմաթիվ հարցեր է առաջացնում։ Վարչապետը հավատացյալներին դիմում է ոչ թե որպես քաղաքացիների, այլ որպես հոգևոր համայնքի, որի մեջ ինքն էլ է մտնում. «Ես ձեզ դիմում եմ որպես ձեզանից մեկը…»
🚩Իր կոչում նա առաջարկում է բարեփոխումների նոր գաղափար` ձևավորել «Համակարգող խումբ», որը կզբաղվի կաթողիկոսի ընտրությունների կազմակերպման հարցերով։ Նման խմբի ստեղծումը ուղղակիորեն փոխարինում է Եկեղեցու կանոններով և Կանոնադրությամբ ամրագրված մեխանիզմը: Այսպիսով, Փաշինյանը փորձում է օրինականացնել Կաթողիկոսի ընտրության զուգահեռ ճանապարհը:
🚩Բացի դրանից, նա իրեն է վերապահում խմբի առաջին 10 անդամներին միանձնյա ընտրելու իրավունքը։ Փաշինյանը սահմանում է անդամակցության համար պահանջներ, բայց չի ձևակերպում չափորոշիչներ, որոնցով կստուգվի այդ պահանջներին համապատասխանությունը՝ նշելով «զրույցի ընթացքում կարող ես ճանաչել, կարող ես տեսնել հոգու աչքերով»։ Այսինքն գործ ունենք վարչապետի ոչ միայն անձնական միջամտության, այլ նաև սուբյեկտիվ գնահատման հետ։
🚩 Հատուկ ուշադրության են արժանի նաև «Համակարգող խմբի» անդամների թեկնածուներին ներկայացվող պահանջները: Ըստ այդմ նա մասնակիցների համար սահմանում է անձնական կրոնական պրակտիկա ունենալու պահանջ՝ Աստվածաշնչի ընթերցում սկզբից մինչև վերջ, ամենօրյա աղոթք, ծոմապահություն, հավատ «մեր կենդանի Տիրոջը՝ Հիսուս Քրիստոսին»։ Սա նշանակում է, որ խոսակցությունը տեղափոխվում է իրավական դաշտից դեպի «Փաշինյանի տարբերակով հավատի» ոլորտ:
❗️Իրականում նման քայլերով Փաշինյանը ձևավորում է այլընտրանքային հոգևոր շարժում, ինքն իրեն նշանակում է նոր կրոնական մարմնի համակարգող, որը հավակնում է ազդեցություն ունենալ ՀԱԵ-ի ներսում: Այլ կերպ ասած՝ տեղի է ունենում ակնհայտ հոգևոր լեգիտիմությունը բռնազավթելու փորձ, ինչը ոչ մի հայ աշխարհիկ առաջնորդ երբեք չի արել:
Քաղաքականությունը որպես հոգևոր շարժում՞
Դժվար է չնկատել. Փաշինյանի հայտարարությունը ներկայացված է ոչ թե իրավական կամ վարչական ոճով, այլ հոգևոր քարոզի ոգով։ Նա զգուշացնում է ապագա մասնակիցներին, որ նրանք մեղադրվելու և գայթակղվելու են, բայց խորհուրդ է տալիս. «Լսեք Տիրոջ ձայնը և գործեք համապատասխանաբար»։
🚩Սա կրոնական շարժումներին բնորոշ պարակրոնական մոբիլիզացիայի լեզու է։ Նման նյարդալեզվաբանական հնարքը իրականում կարող է լինել փորձ հանրային գիտակցության մեջ աստիճանաբար ձևավորելու այն գաղափարը, որ ինքը՝ Փաշինյանը, սովորական քաղաքական առաջնորդ չէ, այլ հատուկ, հոգևոր առաքելության կրող։
❗️Ըստ էության, Փաշինյանի գործողությունները փորձ են ստեղծել այլընտրանքային հոգևոր ուղղահայաց, որտեղ քաղաքական առաջնորդը դառնում է միջնորդ ժողովրդի և Աստծո միջև։ Պատմության մեջ նման սցենարը միշտ հանգեցրել է կամ կրոնական պառակտման, կամ կառավարության շուրջ տոտալիտար աղանդի ձևավորմանը։
ՀԱԵ կանոնական կառույցների շրջանցման վտանգները
Կրոնական օրակարգով «Համակարգող խմբի» ստեղծումը՝ կանոնական կառույցների շրջանցմամբ, իրականում նշանակում է զուգահեռ եկեղեցական ուղղահայացի ձևավորում։ Սա կարող է հանգեցնել ՀԱԵ-ի պառակտման, կաթողիկոսության լեգիտիմության և հեղինակության կորստի, ինչպես նաև միջազգային սկանդալի՝ կրոնական կազմակերպության գործերին պետության միջամտության պատճառով, ինչը Հայաստանի Սահմանադրության (հոդված 17) և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի հոդված 9) կոպիտ խախտում է։
Այլ երկրներում նման նախադեպերը լավատեսություն չեն ներշնչում։ Օրինակ՝ Էրիթրեայում, երբ կառավարությունը բռնի կերպով հեռացրեց պատրիարքին, դա առաջացրեց ոչ միայն միջազգային դատապարտում, այլ նաև հանգեցրեց հասարակության մեջ լուրջ պառակտման։ Եկեղեցու և պետության միջև առաջացած լարվածությունը վատթարացրեց հավատացյալների վիճակը, ովքեր բախվեցին ճնշումների և սահմանափակումների իրենց հավատքը դավանելու հարցում։
Եթե այս գործընթացը շարունակվի, վարչապետը կհայտնվի ոչ թե բարեփոխիչի, այլ սրբազան ոլորտ ներխուժողի դերում, որտեղ քաղաքական գործիչը տեղ չունի: Նման սցենարը կարող է հանգեցնել քաղաքական իշխանության վերափոխման կիսակրոնական կառույցի, ինչը վտանգում է Հայաստանում սրբազան իշխանության բնույթը՝ աշխարհիկ առաջնորդի կողմից նախաձեռնված աննախադեպ միջամտությամբ: