Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը վերջին ամիսներին բախվում է էլեկտրաէներգիայի սակագների բարձրացման խնդրին, ինչը պայմանավորված է էներգետիկ համակարգի ազատականացմամբ և դրա հետևանքով առաջացած ֆինանսական մարտահրավերներով: Այս մասին նշում է «Հայաստանը ես եմ» նախաձեռնության ղեկավար Նաիրի Սարգսյանը։
«Ըստ Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր (ՀԷՑ) ընկերության պաշտոնական դիրքորոշման՝ նրանք դեմ են սակագների վերանայմանը», — նշում է վերլուծաբանը և հավելում, որ նման դիրքորոշումը խոչընդոտում է կառավարության կողմից սակագների բարձրացման ծրագրերին:
Նրա խոսքով՝ 2022 թվականից Հայաստանում ուժի մեջ է մտել էներգետիկ համակարգի ազատականացման մասին որոշում, որն էական փոփոխություններ է առաջացրել էլեկտրաէներգիայի շուկայում: Այս գործընթացը հանգեցրել է էներգետիկ համակարգի եկամուտների նվազման՝ պայմանավորված շուկայի մրցակցային միջավայրի ձևավորմամբ: Հայաստանում էլեկտրաէներգիան արտադրվում է տարբեր աղբյուրների միջոցով՝ Հայկական ատոմակայան, Ջերմաէլեկտրակայաններ, Հիդրոէլեկտրակայաններ, Արևային և հողմային էլեկտրակայաններ, այլ փոքր արտադրողներ:
Բարձրավոլտ էլեկտրացանցերը, որոնք գտնվում են պետական վերահսկողության ներքո, իրականացնում են էլեկտրաէներգիայի փոխադրում, մինչդեռ ՀԷՑ-ը պատասխանատու է սպառողներին բաշխման և հաշվառման համար: Նախկինում սակագները կարգավորվում էին բացարապես Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի (ՀԾԿՀ) կողմից, բայց ազատականացումից հետո, շուկայում գործող որոշ արտադրողներ, օրինակ՝ հիդրոէլեկտրակայանները և արևային կայանները, կարող են սպառողների հետ պայմանագրեր կնքել՝ առանց ՀԾԿՀ-ի կողմից սակագնային կարգավորման:
Ազատականացված շուկայում գործող արտադրողները, օրինակ՝ հիդրոէլեկտրակայանները, որոնք արդեն փոխհատուցել են իրենց կապիտալ ներդրումները, կարողանում են էլեկտրաէներգիան վաճառել ավելի ցածր գներով: Սա թույլ է տալիս խոշոր սպառողներին, ինչպիսիք են գործարանները, ձեռք բերել էլեկտրաէներգիա էժան սակագներով՝ զգալիորեն խնայելով ծախսերը և բարձրացնելով իրենց շահույթը:
Մինչդեռ բնակչության համար սակագները մնում են բարձր: Օրինակ, 2022 թվականի փետրվարից էլեկտրաէներգիայի սակագինը բնակչության համար բարձրացել է 4.5 դրամով՝ հասնելով 47 դրամի ցերեկային ժամերին և 37 դրամի գիշերային ժամերին: Այս անհավասարությունը պայմանավորված է նրանով, որ ազատականացումը հիմնականում ձեռնտու է եղել խոշոր սպառողներին, մինչդեռ բնակչության վրա ֆինանսական բեռը մեծացել է:
Ազատականացման հետևանքով էներգետիկ համակարգում առաջացել է ֆինանսական միջոցների պակաս, քանի որ ցածր սակագներով էլեկտրաէներգիայի վաճառքը խոշոր սպառողներին նվազեցրել է համակարգի եկամուտները: Այս պակասը փոխհատուցելու համար կառավարությունը ձգտում է բարձրացնել սակագները: Սակայն ՀԷՑ-ի դիմադրությունը խոչընդոտում է այդ գործընթացին: Ըստ պաշտոնական հայտարարությունների՝ ՀԷՑ-ը, մասնավորապես նրա ղեկավարությունը, պնդում է սակագները պահպանել ներկայիս մակարդակում:
Բացի այդ, Հայաստանի էներգետիկ շուկայում գործում են մեծածախ առևտրով զբաղվող ընկերություններ, որոնք կարող են ներկրել և վերավաճառել էլեկտրաէներգիա: Օրինակ, Հայկական ատոմակայանը արտադրում է էլեկտրաէներգիա 16-19 դրամ սակագնով, ինչը համեմատաբար ցածր է: Նախկինում ատոմակայանի ցածր ինքնարժեքը հնարավորություն էր տալիս սոցիալապես անապահով խավերին մատչելի գներով էլեկտրաէներգիա տրամադրել՝ պետական սուբսիդիաների միջոցով: Սակայն ազատականացումը սահմանափակել է այդ հնարավորությունը՝ ստիպելով կառավարությանը վերանայել սակագնային քաղաքականությունը:
Այս խնդիրները ՀԷՑ-ի շուրջ ծավալված ներկայիս գործընթացների պատճառներից մեկն է, նշում է վերլուծաբանը։