Հայաստանի նորագույն պատմության քաղաքական գնահատականները միշտ էլ հակասական են եղել։ Ոմանք 2018 թվականի իշխանափոխությունը համարում են ժողովրդավարական զարգացման նոր փուլ, իսկ մյուսները՝ կորցրած հնարավորությունների ու խորացող հակասությունների շրջան։
Քաղաքագետ Ռիչարդ Կիրակոսյանը ներկայացնում է իր սեփական տեսլականը՝ թե ինչպես և ինչու է փոխվել Հայաստանի քաղաքականությունը իշխանափոխությունից հետո։ Նրա գնահատականները երբեմն վիճելի են և ոչ միշտ են համընկնում տարածված պատկերացումների հետ, սակայն հենց այդ պատճառով էլ հետաքրքիր են․ դրանք հնարավորություն են տալիս դիտարկել վերջին տարիների գործընթացները այլ տեսանկյունից։
«Ներքին հեղափոխությունից»՝ նոր օրակարգ
Կիրակոսյանի գնահատմամբ․ «2018 թվականի իշխանափոխության ընթացքում, երբ Նիկոլ Փաշինյանը հայտնվեց իշխանության՝ հազվագյուտ ոչ բռնի ժողովրդական շարժման հաղթանակով, հատկապես աչքի էր զարնում կարգապահության բարձր մակարդակը։ Ցույցերի ժամանակ բացակայում էր բռնությունը, իսկ շարժումը զերծ էր աշխարհաքաղաքական շեշտադրումներից։ Ցանկացած արտաքին խորհրդանիշ, այդ թվում՝ դրոշներ, միտումնավոր դուրս էր թողնվում, քանի որ շարժումը ամբողջությամբ կենտրոնացած էր ներքին օրակարգի վրա։ Նպատակն էր ցույց տալ, որ սա ոչ թե նոր Մայդան է, ոչ թե Ռուսաստանի և Արևմուտքի դիմակայություն, այլ բացառապես Հայաստանի ներքին խնդիրներով պայմանավորված ժողովրդական պահանջ։
Իշխանության գալու պահին արդեն ակնհայտ էր, որ քաղաքական դիսկուրսում ազգայնականությունը կորցրել էր ազդեցությունը։ Շեշտը դրված էր կոռուպցիայի դեմ պայքարի, ժողովրդավարության հաստատման և պետության բարեփոխումների վրա, հեռու աշխարհաքաղաքական կամ ազգայնական դիրքորոշումներից։
Փաշինյանի իշխանության ձևավորումը խիստ տարբերվում էր նախորդ առաջնորդներից։ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը քաղաքական ասպարեզ էին մտել Արցախից՝ կապված լինելով այդ սառեցված հակամարտության հետ։ Փաշինյանն այդ բեռը չուներ․ նա Արցախին չէր դիտարկում որպես քաղաքական կապիտալ, այլ որպես բեռ, որը խանգարում էր երկրի զարգացմանը։
Հատկանշական էր նաև Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի միջև սկզբնական շրջանում ձևավորված անձնական փոխըմբռնումը։ Դա առաջացրեց Բաքվի ավելի մեծ սպասումներ՝ ժողովրդավար Հայաստանի հետ ավելի կառուցողական երկխոսության շուրջ։ Սակայն այդ սպասումները փլուզվեցին, մասնավորապես Փաշինյանի «Արցախը Հայաստան է» հայտարարության պատճառով, որն Ադրբեջանում ընկալվեց որպես դավաճանություն։ Սա էլ իր հերթին նպաստեց 2020-ի պատերազմի տրամաբանության ձևավորմանը։
Պատերազմ 2020․ պատրանքների փլուզում
Կիրակոսյանը համոզված է․ «2020 թվականի աշնանը Ադրբեջանը սկսեց աննախադեպ երկարատև հարձակողական պատերազմ, որն տևեց 44 օր։ Այս պատերազմը յուրահատուկ էր մի քանի պատճառներով։ Նախ՝ Ադրբեջանը ստացավ Թուրքիայի բացահայտ ռազմական աջակցություն՝ անօդաչուների, ռազմական ավիացիայի և համատեղ գործողությունների միջոցով։ Երկրորդ՝ այս անգամ ռազմական գործողությունների նպատակը հստակ սահմանափակված էր․ վերադարձնել Արցախից դուրս գտնվող ադրբեջանական տարածքները, որոնք նախկինում ծառայել էին որպես անվտանգության գոտիներ։
Հայկական կողմի անպատրաստ պաշտպանությունը նպաստեց պատերազմի ձգձգմանը․ Ադրբեջանը սպասում էր ընդամենը մեկ շաբաթյա գործողություն, բայց շարունակեց, քանի որ հաղթանակները գալիս էին մեկը մյուսի հետևից։ Ռուսաստանն էլ, իր հերթին, կողմ էր նայում՝ չմիջամտելով։
Այս պատերազմի ամենախոշոր կորուստը միայն տարածքներ ու զոհեր չէին․ իրական կորուստը հայ ժողովրդի ինքնավստահության ու գերագնահատված ուժի պատկերացման կործանումն էր։ Հայաստանը երկար տարիներ իրեն տարածաշրջանի «Իսրայելն» էր համարում, մինչդեռ իրականությունը շատ ավելի դաժան էր։
Երկրորդ մեծ կորուստը զսպման մեխանիզմի վերացումն էր․ Հայաստանը այլևս չուներ այն ուժը կամ դաշնակիցները, որոնք կարող էին կանգնեցնել Ադրբեջանի ռազմական սպառնալիքը։ Բացի այդ, 2020-ի պատերազմը ստեղծեց վտանգավոր նախադեպեր՝ ուժի կիրառման միջոցով արդյունքի հասնելու և ավտորիտարիզմի հաղթանակի՝ struggling-դեմոկրատիայի նկատմամբ։
Այնուամենայնիվ, Հայաստանում հայտնվեցին անակնկալներ։ Չնայած պարտությանը, իշխանությունը վերընտրվեց՝ ժողովրդավարական ընտրություններով։ Եվ ամենակարևորը՝ հասարակության մեջ չհայտնվեց հիասթափություն ժողովրդավարությունից․ ժողովուրդը չկորցրեց հավատը ազատ ընտրությունների ու քաղաքական համակարգի նկատմամբ։
Նոր ռազմավարություն․ հարմարվողականություն և վերանայում
Ըստ Կիրակոսյանի․ «Պատերազմից հետո Հայաստանի կառավարությունը ստիպված ընդունեց, որ առանց փոխզիջման հնարավոր չէ առաջ գնալ։ Այս գիտակցությունը նաև կապված էր այն բանի հետ, որ նախկինում բաց թողնված դիվանագիտական հնարավորությունները կարող էին ավելի շահավետ լինել, քան պատերազմի արդյունքը։
Հայաստանը նաև փորձեց տեղայնացնել հակամարտությունը՝ տեղափոխելով այն երկկողմ բանակցությունների դաշտ և նվազեցնելով արտաքին միջնորդների ազդեցությունը։ Սա կարևոր էր ոչ միայն քաղաքական, այլև հոգեբանական առումով․ բանակցությունները պետք է դառնային հայ-ադրբեջանական, այլ ոչ թե մեծ տերությունների մրցակցություն։
Ադրբեջանի մաքսիմալիստական դիրքորոշումը Հայաստանի համար լուրջ մարտահրավեր է․ Բաքուն, ունենալով առաջին ռազմական հաղթանակը, դժվարությամբ է նահանջում պահանջներից։ Հայաստանի խնդիրն է տարբերակել իրական պահանջները և պոպուլիստական հայտարարությունները, որոնք ուղղված են Ալիևի ներքին լսարանին։
2022-ի դեկտեմբերին Ադրբեջանը անցավ նոր ռազմավարության՝ Արցախը փաստացի պաշարելով։ Սա ավարտվեց 2023-ի սեպտեմբերին՝ արցախահայության հարկադիր հանձնմամբ։ Դրանով հայկական ընդդիմությունը կորցրեց իր վերջին հենարանը։
Այս ամենից հետո Հայաստանի նոր ռազմավարությունը հենվում է երեք առանցքային ուղղության վրա․
- Դիվերսիֆիկացիա – անվտանգության գործընկերների որոնում Արևմուտքից և Ռուսաստանից դուրս, Ասիայում ու այլ տարածաշրջաններում։
- Անվտանգության համակարգի վերափոխում – բանակի դասական մոդելից անցում դեպի փոքրաթիվ, պրոֆեսիոնալ ուժեր, համեմատելի ՀՀ ազգային գվարդիայի մակարդակի հետ։
- Վերջնական նպատակի ձևակերպում – Հայաստանի իրական սահմանների, աշխարհագրության և ներկա շահերի վրա հիմնված պետություն կառուցելու տեսլական։ Սա ներառում է Թուրքիայի հետ նորմալացումը, Ադրբեջանի հետ երկխոսությունը, տնտեսական հաղորդակցությունների վերականգնումը, տարածաշրջանային մեկուսացման հաղթահարումը և Հայաստանը դարձնել տարածաշրջանային տրանսպորտային ու տնտեսական հանգույց։
Հայաստանը հրաժարվել է կորցրածը վերադարձնելու ռազմավարությունից․ կառավարությունը որդեգրել է ավելի իրատեսական մոտեցում․ կառուցել պետություն, որը ապրում է ոչ թե անցյալում, այլ ներկայում, և ձգտում է ապագային»։