Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդես է եկել Հայ Առաքելական եկեղեցու ղեկավարի ընտրության կարգը փոխելու նախաձեռնությամբ։ Նրա խոսքով՝ Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է վճռորոշ ձայն ունենա Ամենայն հայոց կաթողիկոսի ընտրության հարցում, Կաթողիկոսի թեկնածուները պետք է անցնեն բարեվարքության ստուգում։
Այս հայտարարությունները լայն հասարակական դժգոհություն են առաջացրել, քանի որ կասկածի տակ է դրվում ոչ միայն եկեղեցու անկախությունը, այլև խախտվում են պետության միջամտության սահմանները։ Որքանո՞վ է արդարացված նման առաջարկը։ Եվ ինչի՞ կարող են հանգեցնել նմանատիպ նախաձեռնությունները քննարկում ենք հոդվածում։
Վարչապետի առաջարկած մոտեցումը, չափազանց պարզունակ է և հաշվի չի առնում ո՛չ Հայ Առաքելական Եկեղեցու մասշտաբները, ո՛չ էլ դրա հատուկ կառուցվածքը: Ավելին՝ այն հակասում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությանը, մասնավորապես՝ 17-րդ հոդվածին, որն առանձնացնում է եկեղեցին պետությունից:
Կաթողիկոսն ընտրվում է Էջմիածնում գումարվող Ազգային եկեղեցական ժողովի կողմից, որի կազմում ընդգրկված են հոգևորական և աշխարհիկ պատվիրակներ՝ ՀԱԵ թեմերի ներկայացուցիչներ աշխարհի տարբեր ծայրերից: Այս լայն ներկայացուցչությունը արտացոլում է եկեղեցու գլոբալ բնույթը, քանի որ ՀԱԵ ծխականները ապրում են ոչ միայն Հայաստանում, այլև սփյուռքում՝ Լիբանանից մինչև Արգենտինա, Ֆրանսիայից մինչև Միացյալ Նահանգներ: Սփյուռքում ապրող հայերի թիվը (16-18 միլիոն) զգալիորեն գերազանցում է Հայաստանի բնակչությանը, և նրանք ակտիվորեն աջակցում են եկեղեցու գործունեությանը:
Պետության միջամտությունը կաթողիկոսի ընտրությանը կարող է խաթարել եկեղեցու անկախությունը, առաջացնել սփյուռքի թեմերի դժգոհություն և նվազեցնել Էջմիածնի հեղինակությունը: Ինչպես ցույց է տվել խորհրդային ժամանակաշրջանի փորձը, պետության կողմից եկեղեցու վերահսկողությունը հանգեցրել է հավատացյալների վստահության կորստի: Նման առաջարկը ոչ միայն հակասում է ժողովրդավարական սկզբունքներին, այլև վտանգում է ՀԱԵ-ի դերը՝ որպես հայ ժողովրդի միավորող հաստատություն:
Վարչապետի առաջարկը Կաթողիկոսի թեկնածուների բարեվարքության ստուգման վերաբերյալ առաջացնում է լրացուցիչ հարցեր՝ թե՛ մեթոդաբանական, թե՛ բարոյա-քաղաքական առումներով: Առաջին հայացքից էթիկական գնահատման գաղափարը թվում է ողջամիտ. միլիոնավոր հավատացյալների հոգևոր առաջնորդից իսկապես սպասվում է անբասիր վարքագիծՒ Սակայն անհասկանալի է, թե ով և ինչպես է սահմանելու այդ չափանիշները, և արդյոք դրանք կարող են օգտագործվել քաղաքական նպատակներով: Նման վերահսկողությունը նույնպես հակասում է ՀՀ Սահմանադրության 17-րդ հոդվածին, որը երաշխավորում է եկեղեցու անկախությունը:
Բացի դրանից, բարձր էթիկական չափանիշներից խոսելիս, տրամաբանական կլինի սկսել հենց իր և իր թիմակիցների հանրային վարքագծի գնահատականից:
Օրինակ, խորհրդարանի խոսնակ Ալեն Սիմոնյանը մեկ դեպքում նա ֆիզիկական կռվի է բռնվել, մեկ այլ դեպքում՝ հրապարակայնորեն թքել է անձի վրա: Դժվար նման վարքագիծը կարելի է նորմալ համարել պետական իշխանության համակարգում ամենաբարձր պաշտոններից մեկը զբաղեցնող անձի համար: Իշխող կուսակցության պատգամավորները թույլ են տվել լրագրողների հանդեպ նսեմացնող հայտարարություններ: Փաշինյանի՝ ընդդիմության և եկեղեցականների հասցեին օգտագործած ձևակերպումները պարկեշտությունից կիլոմետրերով հեռու են։
Ոչ պակաս աբսուրդային է պատգամավոր Արթուր Հովհաննիսյանի նախաձեռնությունը, որն ուղղված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու ֆինանսական հաշվետվողականության ապահովմանը։
Նախ, ինչպես արդեն նշվեց, ՀՀ Սահմանադրության 17-րդ հոդվածը ամրագրում է աշխարհիկության սկզբունքը, որը բացառում է պետության ցանկացած միջամտություն կրոնական կազմակերպությունների գործերին, այդ թվում՝ նրանց ներքին կառավարման, ֆինանսների և կանոնական կյանքի հարցերին։
Երկրորդ, Եկեղեցին պետության հաշվետվողականությանը ենթարկելու ցանկացած փորձ հակասում է ոչ միայն Սահմանադրությանը, այլև Հայաստանի միջազգային պարտավորություններին, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի դրույթներին, որտեղ կրոնի ազատությունը ներառում է նաև կրոնական կազմակերպությունների ինքնավարությունը։
Երրորդ, պատգամավորների կողմից անցկացված Ֆեյսբուքյան «հարցումը», որին նա հղում է անում, ո՛չ իրավական ուժ ունի, ո՛չ էլ գիտական հավաստիություն։ Նման գործիքների օգտագործումը սահմանադրական փոփոխությունները արդարացնելու համար խաթարում է իրավական պետության գաղափարը և բացում է կամայականության ճանապարհ։
Ամփոփելով՝ նշենք, որ իշխանությունների կողմից նմանատիպ «նախաձեռնությունները» դժվար է ընկալել որպես անկեղծ մտահոգություն․ դրանք ավելի շատ հիշեցնում են փորձ՝ վերահսկողություն սահմանելու Եկեղեցու նկատմամբ և հաշվեհարդար տեսնելու այն հոգևորականների հետ, ովքեր չեն ցանկանում դառնալ իշխանության կամակատար։