ՀՀ կառավարությունը երեկ հաստատվեց ԲՏԱՆ կողմից ներկայացված «Տեսալսողական մեդիայի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին ՀՀ օրենքի նախագիծը։ Օրինագիծը առաջին հայացքից լեգիտիմ արգելքներ է պարունակում, սակայն որոշ դրույթներ և ձևակերպումներ չարաշահման և քննադատական ձայները ճնշելու ակնհայտ հնարավորություն են ստեղծում:
Ի՞նչ է նախատեսում օրինագիծը
Ըստ ԲՏԱ նախարար Մխիթար Հայրապետյանի՝ նախագծով առաջարկվում է վերանայել և հստակեցնել տեսալսողական հաղորդումների չարաշահման արգելքները՝ սահմանելով դրանց կիրառման առավել կոնկրետ դեպքերը։ Մասնավորապես, օրենքով կարգելվի սահմանադրական կարգը բռնի տապալելու, պատերազմ քարոզելու, բռնություն և դաժանություն քարոզելու կամ նման նպատակ հետապնդող բովանդակության տարածումը։ Փոփոխություններով նախատեսվում է սահմանել նաև նոր դրույթ, ըստ որի՝ կարգելվի օտարերկրյա տեսալսողական ծրագրերում Հայաստանի ներքաղաքական կյանքին միջամտող բովանդակության տարածումը։
Նախագծով հստակեցվել են ցանցային օպերատորների նկատմամբ լիցենզիայի կասեցման և դադարեցման իրավական հիմքերը, չափանիշներն ու կիրառման մեխանիզմները։ Վերանայվել և խմբագրվել են նաև տեսալսողական ծրագրերի դիստրիբյուտորների գործունեությանը վերաբերող պահանջները։ Լրացումներ և փոփոխություններ են կատարվել Տուգանքներին վերաբերող բաժնում, մասնավորապես, օրենքի խախտմամբ գործունեություն իրականացնելու դեպքերի մասով։ Նոր հոդված է ավելացվել, որը կարգավորում է ցանցային օպերատորի լիցենզիայի գործողության կասեցման և դադարեցման ընթացակարգը։
Առաջարկվող փոփոխությունները միտված են քաղաքացիների վրա բացասաբար ազդող տեղեկատվության սահմանափակմանը՝ հնարավորություն տալով կանխել ապատեղեկատվության, բռնության, ատելության քարոզի և այլ վնասակար բովանդակության տարածումը։ Կսահմանվեն տեղեկատվական պաշտպանության իրավական մեխանիզմներ, որոնք թույլ կտան զսպել արտաքին ազդեցությունները Հայաստանի տեղեկատվական դաշտի վրա՝ ապահովելով ազգային անվտանգությանը համապատասխան վերահսկողություն և վերահսկելիություն, համոզված է նախարարը։
Ընտրողական սահմանափակման մեխանիզմ
Օրինագծի հիմնական խնդիրը ոչ այնքան հայտարարված նպատակներ են, որքան դրանց իրականացման համար օգտագործվող գործիքները և ձևակերպումները: Ամենախոցելի դրույթը օտարերկրյա ծրագրերում «Հայաստանի ներքաղաքական կյանքին միջամտող» բովանդակության տարածման արգելքն է: Այս հասկացությունը չունի հստակ իրավական սահմանում և հսկայական տեղ է թողնում կամայական մեկնաբանության համար:
Հաշվի առնելով այս անորոշությունը, սահմանափակումները կարող են ներառել ոչ միայն բացահայտ քարոզչական նյութեր, այլև օտարերկրյա լրատվամիջոցների քաղաքական վերլուծություններ, փորձագիտական գնահատականներ, ընդդիմության ներկայացուցիչների հետ հարցազրույցներ և միջազգային գործիչների կողմից կառավարության գործողությունների քննադատություն: Սա ստեղծում է տեղեկատվության ընտրողական սահմանափակման մեխանիզմ, որը կարող է կիրառվել՝ կախված ներկայիս քաղաքական մթնոլորտից:
Լլրատվամիջոցների շուկայի վրա ճնշման գործիք
Լրացուցիչ ռիսկեր են առաջանում ցանցային օպերատորների լիցենզիաների կասեցման և դադարեցման հիմքերի ընդլայնումից և պարզաբանումից, ինչպես նաև պատժամիջոցների և տուգանքների խստացումից: Չնայած լիցենզավորումը և պատժամիջոցների մեխանիզմների գոյությունն ինքնին չեն հակասում ժողովրդավարական չափանիշներին, հաշվի առնելով կարգավորողի անորոշ չափանիշները և լայն հայեցողական լիազորությունները, դրանք կարող են դառնալ լրատվամիջոցների շուկայի վրա ճնշման գործիք և անուղղակի գրաքննության միջոց, հատկապես փոքր կամ քննադատական լրատվամիջոցների և օտարերկրյա բովանդակության տարածողների դեմ:
Վերահսկողության ուժեղացում
Հատուկ ուշադրության է արժանի օրինագծի հիմնավորման մեջ ազգային անվտանգության և տեղեկատվական տարածքը արտաքին ազդեցությունից պաշտպանելու անհրաժեշտության վրա հիմնված փաստարկների ակտիվ օգտագործումը: Այս փաստարկները լայնորեն օգտագործվում են միջազգային պրակտիկայում, սակայն դրանք ամենից հաճախ օգտագործվում են լրատվամիջոցների նկատմամբ պետական վերահսկողությունը ընդլայնելու համար: Այս դեպքում անվտանգության ապահովման և խոսքի ազատության պաշտպանության միջև հավասարակշռությունը ակնհայտորեն թեքվում է դեպի վերահսկողության ուժեղացում՝ չարաշահումների դեմ բավարար իրավական երաշխիքների բացակայության պայմաններում։
Արդյունքում, չնայած կանխատեսելի իրավական միջավայր և հավասար խաղի պայմաններ ստեղծելու մասին հայտարարություններին, առաջարկվող փոփոխությունները կրում են լրատվամիջոցների բազմակարծությունը սահմանափակելու և հանրային քննարկման տարածքը նեղացնելու մեծ ռիսկ: Օրինագիծը իհարկե չի կարելի միանշանակ բնութագրվել որպես ավտորիտար կառավարման գործիք, բայց պետք է հաշվի առնել, որ անորոշ ձևակերպումների պարագայում ամեն ինչ կախված կլինի կիրառումից։ Եթե հստակ չափորոշիչներ չլինեն և անկախ վերահսկողություն (իսկ ՀՀ-ում անկախ վերահսկողությունը ֆանտաստիկայի ժանրից է), կսահմանափակվեն քննադատական խոսքն ու իրական այլընտրանքային տեսակետները: Հենց սա է, որ կասկածներ առաջացնում դրա համապատասխանությանը խոսքի ազատության և ժողովրդավարական չափանիշների ոգուն: