Գոյություն ունի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացը բարդացնող 3 խնդիր, նշել է քաղաքական մեկնաբան Բորիս Նավասարդյանը։
Նրա խոսքով, Վաշինգտոնում խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումը, բավականին տրամաբանական էր, քանի որ ստեղծված իրավիճակում վերջնական ստորագրումը հնարավոր չէր։
«Ադրբեջանը նախապայմաններ էր առաջադրել խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման համար, և քանի որ դրանք արդեն հայտարարվել էին, միամտություն կլիներ ակնկալել, որ Բաքուն կզիջի։ Սակայն, այլ որոշումների իրականացման շահերից ելնելով՝ հայկական կողմը ստիպված եղավ գնալ զիջումների», — ընդգծեց նա՝ հավելելով, որ շատ նախապայմաններից իրականում հնարավոր էր խուսափել։
Նա հիշեցրեց, որ դեռևս 2022 թվականի մարտին Ադրբեջանն առաջարկել էր խաղաղ կարգավորման վեց սկզբունք ստորագրել։ Այդ ժամանակ ցանկում չկար Սահմանադրությունը փոփոխելու, Մինսկի խումբը լուծարելու և շատ այլ պահանջներ, որոնք այսօր պնդում է Բաքուն։ Այդ ժամանակ «Հայաստանը առաջ քաշեց իր նախապայմանները, և գործընթացը ձգձգվեց»։ Վերջին երեք տարում կուտակվեցին բազմաթիվ խնդիրներ, որոնք այժմ արտացոլվում են ինչպես նախապայմանների տեսքով, այնպես էլ խաղաղության համաձայնագրի նախագծի որոշ կետերում: Նավասարդյանի խոսքով՝ նախաստորագրված համաձայնագրում կան երեք կետեր, որոնք ռեալռիսկեր են պարունակում ողջ գործընթացի համար։
Յոթերորդ կետ. սահմանին երրորդ ուժերի ներկայությունը
«Յոթերորդ կետը բացառում է սահմանին երրորդ ուժերի ներկայությունը: Իրականում, յուրաքանչյուր պետության ներքին հարցն է, թե ինչպես է կառուցել իր սահմանային անվտանգությունը: Եթե անհրաժեշտ է երրորդ ուժերի օգնություն, երկիրը պետք է ունենա նման իրավունք իր ինքնիշխանության շրջանակներում», — բացատրեց Նավասարդյանը։
Ըստ նրա՝ այդ կետը ներառվել է փաստաթղթում, քանի որ EUMA դիտորդների ներկայությունը նյարդայնացնում էր ադրբեջանական հասարակությանը. Բաքուն վստահ էր, որ դիտորդները ցանկացած միջադեպի պատասխանատվությունը բարդելու են իրենց վրա։ Այժմ, երբ բոլորի համար ակնհայտ է դարձել, որ EUMA-ն իրեն նման բան թույլ չի տալիս, իրավիճակը հանդարտվել է, սակայն այս բացարձակապես անտեղի կետը պահպանվել է փաստաթղթի տեքստում։
8-րդ կետ. Պայքար ծայրահեղականության, ատելության խոսքի և խտրականության դեմ
«8-րդ կետը պահանջում է պայքարել ծայրահեղականության, ատելության խոսքի և խտրականության դրսևորումների դեմ: Սակայն, այս հասկացությունների մեկնաբանությունները Ադրբեջանում և Հայաստանում տարբեր են, ինչը կետը դարձնում է կոնֆլիկտածին», — պարզաբանեց Նավասարդյանը։
Նա ընդգծեց, որ այս կետում «անջատողականություն» տերմինը ներառված է՝ քրեորեն պատժելի արարքների հետ մեկտեղ: Սակայն, միջազգային իրավունքի համաձայն, անջատողականությունը չի կարող քրեորեն պատժելի լինել, եթե այն չի ընդունում ծայրահեղական դրսևորում:
Նավասարդյանը որպես օրինակ բերեց Եվրոպան՝ Շոտլանդիա, Բասկերի երկրամաս, Հյուսիսային Տիրոլ, որտեղ անջատողականությունը նույնպես գոյություն ունի, սակայն մեթրոպոլիաների քաղաքակիրթ և ռացիոնալ մոտեցումը թույլ է տալիս գտնել լուծումներ՝ առանց հակամարտության։ Այսպիսով՝ նման համատեքստում այս եզրույթի ներառումը համաձայնագրում կարող է առաջացնել խնդիրներ, համոզված է Նավասարդյանը:
Տասնհինգերորդ կետ. հայցերի հետկանչ
«Տասնհինգերորդ կետը վերաբերում է հայցերի հետկանչին միջազգային դատական ատյաններից: Տրամաբանությունը պարզ է. խորը հակամարտության մեջ գտնվող երկրների և ժողովուրդների միջև խաղաղության գործընթացը չպետք է խաթարվի իրավական գործողություններով: Սակայն, եթե կողմերի մոտ կա նման փոխըմբռնում, ի՞նչ կարիք կար ներառել նման կետ համաձայնագրում», — նշեց փորձագետը:
Նա հավելեց, որ անհատները միևնույն է կունենան իրավունք և հնարավորություն դիմելու միջազգային դատական ատյաններ, ինչը պահպանում է սրացման և հակասությունների ռիսկը: Բացի այդ, անհասկանալի է, արդյո՞ք այս կետը ենթադրում է համաներում բոլոր ռազմական հանցագործությունների համար: Եթե ենթադրվում է համաներում, դա պետք է հստակ հայտարարվի: Հակառակ պարագայում ստեղծվում է ընտրողական մոտեցում:
Փորձագետի խոսքով, այս երեք խնդիրները բարդացնում են խաղաղության գործընթացը: Սակայն այս ամենից անկախ, վերջին շաբաթները ցույց են տալիս, որ Երևանն ու Բաքուն հասկանում են ռիսկերը և կփորձեն թույլ չտալ խնդրահարույց հարցերի խորացումը: Ամեն ինչ կախված կլինի այն բարի կամքի պահպանումից, որը հստակորեն առկա էր Վաշինգտոնում կայացած հանդիպման ժամանակ, եզրափակեց Նավասարդյանը: