TRIPP նախաձեռնությունը էականորեն տարբերվում է տարածաշրջանում գործող մյուս հաղորդակցային ուղիներից և պարունակում է մի շարք լուրջ ռիսկեր Հայաստանի համար։ Նման կարծիքի է քաղաքագետ Սերգեյ Մելքոնյանը։ Նրա դիտարկումները վերաբերում են թե՛ իրավական ռեժիմին, թե՛ քաղաքական հետևանքներին և տնտեսական հաշվարկներին։
Ադրբեջանցիների համար հատուկ ռեժիմի վտանգը
Մելքոնյանի խոսքով՝ TRIPP-ի ամենախնդրահարույց կողմերից մեկը Ադրբեջանի քաղաքացիների անցման համար նախատեսվող ռեժիմն է։ Թեև պաշտոնական մեկնաբանություններում նշվում է, որ Հայաստանի ինքնիշխանությունը պահպանվելու է և սահմանափակումներ լինելու են, սակայն հստակ չէ՝ ինչ ձևաչափով է գործելու այդ ռեժիմը։
Քաղաքագետը ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ հնչող հայտարարությունները՝ «ֆրոնտ օֆիսի» և «բեկ օֆիսի» բաժանման մասին, փաստացի նշանակում են, որ Հայաստանի դերակատարումը սահմանափակվելու է։ Այդ տրամաբանությամբ՝ ֆրոնտ օֆիսում Հայաստանը գործնականում ներկա չի լինելու, իսկ ամբողջ փաստաթղթաշրջանառությունն ու մարդկանց հետ շփումը իրականացվելու է այլ կառույցների միջոցով։
Սա, ըստ Մելքոնյանի, ստեղծում է անհավասար պայմաններ. Ադրբեջանի քաղաքացիները կարող են ունենալ հատուկ ռեժիմ Հայաստանի տարածքով անցնելու համար, մինչդեռ նույնպիսի պայմաններ չունեն ոչ Վրաստանի, ոչ Իրանի քաղաքացիները։
Բացվում է TRIPP-ը, բայց ոչ մյուս ճանապարհները
Մյուս կարևոր խնդիրն այն է, որ որևէ երաշխիք չկա, որ TRIPP-ի գործարկման դեպքում բացվելու են նաև այլ հաղորդակցային ուղիներ։ Ըստ քաղաքագետի՝ ավելի հավանական սցենարն այն է, որ Թուրքիան կպահպանի սահմանը փակ կամ կբացի այն միայն երրորդ երկրների քաղաքացիների համար, ինչը չի նշանակում լիարժեք ապաշրջափակում։
Ադրբեջանը, իր հերթին, չի բացում Նախիջևանի ուղղությունը Հայաստանի համար, ինչը Մելքոնյանը համարում է շատ ավելի կարևոր, քան Թուրքիայի սահմանը։ Նրա խոսքով՝ Հայաստանի արտահանման շուրջ 30 տոկոսը անցնում է Իրանի տարածքով՝ դեպի Պարսից ծոց և ասիական շուկաներ, որոնք շարունակաբար աճում են և կարող են ապահովել լուրջ տնտեսական շահեր։
Տրանսպորտային շրջանցումներ և տնտեսական հաշվարկներ
Քաղաքագետը հիշեցնում է, որ ներկայում նույնիսկ այնպիսի իրավիճակներում, երբ Ռուսաստանից ցորենը Հայաստան է հասնում, այն անցնում է Բաքու–Թբիլիսի երթուղով՝ ավելորդ տրանզիտային ծախսերով։ Եթե Ադրբեջանը ցանկանար, հնարավոր կլիներ այդ բեռները փոխանցել անմիջապես սահմանին՝ նվազեցնելով ծախսերը, սակայն նման պատրաստակամություն չկա։
Այս ֆոնին Հայաստանը ակտիվորեն ներգրավվում է TRIPP-ի գործընթացում, ինչը, ըստ Մելքոնյանի, կարող է հանգեցնել այն իրավիճակին, որ TRIPP-ը լիարժեք գործի, իսկ մյուս սահմաններն ու ուղիները մնան փակ կամ կիսաբաց։
Թուրքիա–Նախիջևան նախագիծը և Հայաստանի շրջանցումը
Սերգեյ Մելքոնյանը կարևորում է նաև այն փաստը, որ Թուրքիան շարունակում է կառուցել Կարս–Նախիջևան ճանապարհը։ Նույնիսկ եթե բացվի Կարս–Գյումրի երկաթուղին, դա դեռ չի նշանակում, որ Թուրքիան կօգտագործի Հայաստանի տարածքը Կենտրոնական Ասիայի կամ Ադրբեջանի հետ առևտրի համար։
Ըստ նրա՝ Թուրքիան Կարսից իջնելու է Նախիջևան, Սյունիքով անցնելու է դեպի Ադրբեջան և Կասպից ծով, շրջանցելով Հայաստանի հիմնական երկաթուղային հանգույցները։ Այդ պատճառով Հայաստանի հնարավոր տրանզիտային շահույթների մասին խոսելիս «մեծ գումարների» ակնկալիք լինել չի կարող։
Փոխադարձության սկզբունքի բացակայությունը
Մելքոնյանի գնահատմամբ՝ ամենալուրջ խնդիրներից մեկը փոխադարձության սկզբունքի բացակայությունն է։ Եթե Ադրբեջանը ստանում է հատուկ հնարավորություններ TRIPP-ի շրջանակում, ապա Հայաստանը նույն հնարավորությունները, օրինակ, Նախիջևանի ուղղությամբ, չի ստանում։
Այս համատեքստում քաղաքագետը կասկածի տակ է դնում այն պնդումները, թե Հայաստանը կարող է TRIPP-ը օգտագործել որպես քաղաքական կամ դիվանագիտական լծակ։ Եթե նախագիծը կառավարվում է համատեղ հայ-ամերիկյան ընկերության կողմից, ապա դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես Հայաստանը կարող է այն օգտագործել ԱՄՆ-ի դաշնակից Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի դեմ։
Ավելին, Մելքոնյանի խոսքով, կա իրական ռիսկ, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը կարող են փակել կամ սահմանափակել իրենց սահմանները, մինչդեռ TRIPP-ը կմնա բաց՝ պայմանագրային պարտավորությունների պատճառով։ Այդ դեպքում Հայաստանը գործնականում որևէ գործիք չի ունենա։
Նոր ձևի մեկուսացման վտանգը
Մելքոնյանը զգուշացնում է, որ նույնիսկ դեկլարատիվ ապաշրջափակման պայմաններում Հայաստանը կարող է հայտնվել նոր ձևի մեկուսացման մեջ՝ կիսաբլոկադայի վիճակում։ TRIPP-ի առաջնահերթ օգտագործումը կարող է դուրս մղել Հայաստանի ներպետական երկաթուղային և տրանսպորտային ուղղությունները՝ սահմանափակելով երկրի տնտեսական և քաղաքական հնարավորությունները տարածաշրջանում։