Հայաստանն ու Միացյալ Նահանգները համատեղ հայտարարություն են տարածել Թրամփի նախաձեռնության և դրա շրջանակում ներկայացված նախագծի վերաբերյալ, որը վերջին օրերին դարձել է ակտիվ քննարկումների թեմա։ Թեև հայտարարությունը համեմատաբար համառոտ է, այն այդուհանդերձ պարունակում է մի շարք կարևոր նրբություններ, որոնք հանրության շրջանում լուրջ մտահոգություններ են առաջացրել։
Քաղաքագետ Տիգրան Գրիգորյանի խոսքով՝ նման փաստաթղթի անհրաժեշտության մասին ամիսներ շարունակ խոսվում էր։ Օգոստոսի 8-ի հայտարարությունը սահմանում էր ընդհանուր սկզբունքներ, սակայն բաց էր թողնում ամենակարևոր հարցերը՝ ինչպես են այդ սկզբունքները կիրառվելու գործնականում և հատկապես՝ ով է իրականացնելու մաքսային և սահմանային վերահսկողությունը։
«Front office – back office» մոդելը. միջազգային պրակտիկա, բայց ոչ առանց խնդիրների
Ներկայացված փաստաթղթում, նշում է նա, առաջարկվում է մի մեխանիզմ, որն արդեն լայնորեն կիրառվում է աշխարհում, մասնավորապես՝ Եվրոպական միության մի շարք երկրներում։ Խոսքը «front office – back office» մոդելի մասին է, որի դեպքում ուղևորների և բեռների հետ անմիջական շփումը իրականացնում են մասնավոր ընկերությունների ներկայացուցիչները, մինչդեռ վերահսկողությունն ու լիազորությունները մնում են պետության ձեռքում։
Ըստ Գրիգորյանի՝ այս մոտեցումը ֆորմալ առումով համապատասխանում է Ադրբեջանի նախագահի պահանջին, ըստ որի՝ ադրբեջանցի ուղևորները չպետք է անմիջական շփում ունենան հայ սահմանապահների հետ։ Թեև փաստաթղթում հստակ նշվում է, որ հայ սահմանապահները և մաքսային մարմինների ներկայացուցիչները ներկա են լինելու անցակետերում և իրականացնելու են վերահսկողություն, այնուամենայնիվ, ֆորմալ առումով ուղևորների և բեռների հետ շփումը իրականացվելու է մասնավոր ընկերության՝ տվյալ դեպքում TRIPP-ի կամ նրա կողմից ընտրված ընկերության աշխատակիցների միջոցով։
Պարզեցված ընթացակարգեր և ընտրողական վերահսկողություն
Փաստաթղթում, շարունակում է քաղաքագետը, ուղիղ տեքստով նշվում է, որ մաքսային և սահմանային ընթացակարգերը լինելու են պարզեցված։ Սա ևս երկար ժամանակ քննարկվող թեմա էր, քանի որ մի կողմից առկա էր Ադրբեջանի պահանջը՝ անխոչընդոտ անցման վերաբերյալ, իսկ մյուս կողմից՝ Հայաստանի շեշտադրումը սեփական ինքնիշխանության և իրավասությունների պահպանման վրա։
Տեքստից պարզ է դառնում, որ կիրառվելու են տեխնիկական ժամանակակից լուծումներ՝ նախօրոք ներկայացվող էլեկտրոնային հայտեր, սկաներներ, ինչպես նաև ռիսկերի գնահատման վրա հիմնված ընտրողական ֆիզիկական վերահսկողություն։ Այսինքն՝ բեռնատարների, ավտոմեքենաների կամ գնացքների ֆիզիկական ստուգումը կիրականացվի միայն կասկածելի դեպքերում, այլ ոչ թե բոլորի նկատմամբ անխտիր։ Սա միջազգային ընդունված պրակտիկա է և ինքնին արտառոց որևէ բան չի պարունակում։
Իրավասությունների հարցը. ֆորմալ հստակություն, բայց քաղաքական ռիսկեր
Գրիգորյանը կարևոր է համարում, որ փաստաթղթում բավականին հստակ նշվում է՝ մաքսային և սահմանային վերահսկողության լիազորություններն ու վերջնական որոշումներ կայացնելու իրավունքը պատկանում են Հայաստանի Հանրապետությանը։ Մասնավոր ընկերությունը ներկայացվում է որպես օժանդակող դերակատար, ոչ թե որոշումներ կայացնող սուբյեկտ։
Սակայն, ըստ քաղաքագետի, ամենախնդրահարույց կետը փոխադարձության սկզբունքն է։ Մեծ հարց է մնում, թե նույն կամ համարժեք մեխանիզմներն ինչպես են կիրառվելու Ադրբեջանի տարածքում։ Գրիգորյանի գնահատմամբ՝ սկզբից ևեթ պարզ էր, որ Ադրբեջանը սեփական տարածքում նման կարգավորումների չի համաձայնի։ Բաքուն դժվար թե թույլ տա, որ հայկական բեռներն անցնեն պարզեցված ռեժիմով կամ որ հայ ուղևորները չառնչվեն ադրբեջանցի սահմանապահների հետ։
Փոխադարձության բացակայությունը՝ գործնական հետևանքներով
Այս իրավիճակը ոչ միայն սիմվոլիկ, այլև խիստ գործնական հետևանքներ կարող է ունենալ։ Եթե ադրբեջանցի ուղևորների համար ստեղծվում են պայմաններ, որոնցում նրանք չեն շփվում հայ սահմանապահների կամ մաքսային պաշտոնյաների հետ, ապա հայաստանցի ուղևորների և բեռնափոխադրողների համար նման պայմաններ չեն ապահովվելու։
Ըստ Գրիգորյանի՝ որքան էլ խոսվի խաղաղության մասին, մարդկային գործոնը չի կարելի անտեսել։ Մարդիկ կարող են հոգեբանորեն կաշկանդված զգալ Ադրբեջանի տարածքով անցնելիս, հատկապես այն պարագայում, երբ որևէ երրորդ կողմի ներգրավվածություն կամ միջնորդական մեխանիզմ չկա։
Թեև տեսականորեն հնարավոր են այլ լուծումներ՝ օրինակ արտասահմանյան ընկերությունների ներգրավմամբ, քաղաքագետը արձանագրում է, որ այս կարևոր հարցում փոխադարձության սկզբունքը փաստացի չի պահպանվել։ Սա հատկապես հակասում է այն հայտարարություններին, որոնք նախկինում հնչեցվել էին Հայաստանի իշխանությունների կողմից՝ Վաշինգտոնյան հռչակագրում ամրագրված փոխադարձ առավելությունների և փոխադարձության գաղափարի վերաբերյալ։
Քաղաքական կամքի բացակայության գործոնը
Այդուհանդերձ, Գրիգորյանը շեշտում է, որ գործնականում այդ փոխադարձությունը ապահովելը գրեթե անհնար էր։ Ադրբեջանը հակված չէ նման քայլերի, իսկ արտաքին դերակատարների մոտ բացակայում են թե՛ բավարար ճնշման գործիքները, թե՛ քաղաքական կամքը՝ Բաքվին պարտադրելու հավասարակշռված և համաչափ լուծումներ։
Այս հանգամանքը, ըստ քաղաքագետի, պետք է դիտարկել ոչ միայն տեխնիկական, այլ առաջին հերթին քաղաքական և ռազմավարական համատեքստում։