Հայաստանի ֆինանսական համակարգում կուտակվող ռիսկերը գնալով ավելի տեսանելի են դառնում։ Տնտեսագետ Աղասի Թավադյանի գնահատմամբ՝ բանկային համակարգում արդեն իսկ ձևավորվել է «ֆինանսական ռումբ», որի կենտրոնում անշարժ գույքի և հիփոթեքային վարկերի շուկան է։
Շուկան կանգ է առնում, կապիտալը՝ հեռանում
Թավադյանի ներկայացմամբ՝ կադաստրի տվյալները ցույց են տալիս մտահոգիչ միտումներ․ վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում Երևանի կենտրոնում և Արաբկիրում նորակառույց բնակարանների գները ոչ միայն չեն աճել, այլև որոշ դեպքերում նվազել են՝ 2–3%-ով։
Սակայն առավել կարևոր ազդանշանը, ըստ տնտեսագետի, այլ է․
2025 թվականին իրավաբանական անձինք վեց անգամ ավելի շատ անշարժ գույք են վաճառել, քան գնել։ Ավելին՝ Ռուսաստանի քաղաքացիներն էլ սկսել են ավելի ակտիվ վաճառել իրենց բնակարանները Երևանում։ Նման վարքագիծը վկայում է մեկ բանի մասին՝ կապիտալը դուրս է գալիս շուկայից։
«Սա նշանակում է, որ խոշոր խաղացողները կորցնում են վստահությունը շուկայի հետագա աճի նկատմամբ և փորձում են ֆիքսել իրենց շահույթը՝ հեռանալով շուկայից», — փաստում է Թավադյանը։
Հիփոթեքի վտանգավոր աճը
Բանկային համակարգում ևս նկատվում է ռիսկերի կուտակում։ Եթե 2008 թվականին հիփոթեքային վարկերը կազմել են ընդհանուր վարկային պորտֆելի ընդամենը 8%-ը, ապա այժմ այդ ցուցանիշը հասել է 24%-ի՝ եռապատկվելով։
Սա, ըստ տնտեսագետի, նշանակում է, որ բանկային համակարգը զգալիորեն ավելի շատ է կախված անշարժ գույքի շուկայից։ Ավելին, շինարարության և անշարժ գույքի ոլորտին ուղղված վարկերի բաժինը հասել է մոտ 38%-ի, ինչը բարձրացնում է համակարգային ռիսկերը։
Կառուցապատողների ճգնաժամը և «էվերգրինինգը»
Վերջին տարիներին կառուցապատման ոլորտում ծախսերի կտրուկ աճը ևս խորացրել է խնդիրները։ Կառավարության կողմից սահմանված նոր տուրքերը, մասնավորապես՝ ենթակառուցվածքների անցկացման բարձր վճարները, զգալի բեռ են դարձել փոքր և միջին կառուցապատողների համար։
Շուկան, ըստ Թավադյանի, փաստացի դիմացել է միայն մի քանի խոշոր ընկերությունների հաշվին, մինչդեռ փոքր և միջին խաղացողները կանգնել են ֆինանսական դժվարությունների առաջ՝ կուտակելով մեծ վարկային պարտավորություններ։
Այս ֆոնին բանկերը սկսել են կիրառել «էվերգրինինգի» մեխանիզմը՝ նոր, փոքր վարկեր տրամադրելով հներին սպասարկելու համար։ Սա արվում է, որպեսզի պահպանվեն հաշվետվությունների «կարգապահ» պատկերները։
Արհեստական պահանջարկ և դրա հետևանքները
ըստ նրա՝ 2024 թվականի վերջում եկամտահարկի վերադարձի համակարգում կատարված փոփոխությունները ևս խաթարել են շուկայի բնական զարգացումը։ Քաղաքացիները, որոնք նախատեսում էին բնակարան ձեռք բերել 2025–2026 թվականներին, շտապել են գործարքները ավարտել ավելի վաղ՝ օգտվելու համար գործող արտոնություններից։
Արդյունքում՝ պահանջարկը արհեստականորեն աճել է 2024-ին, իսկ արդեն հաջորդ տարիներին շուկան բախվել է գնորդների պակասի խնդրին։
Միևնույն ժամանակ, այս ծրագրի սպասարկումը ծանր բեռ է դարձել պետական բյուջեի համար՝ կազմելով մոտ 2%։
Արտաքին ռիսկեր՝ Ռուսաստանից մինչև Մերձավոր Արևելք
Թավադյանը ուշադրություն է հրավիրում նաև արտաքին գործոնների վրա։ Ռուսաստանում համանման ծրագրերի դադարեցումը և խոշոր կառուցապատողների ֆինանսական խնդիրները արդեն իսկ ազդակ են ամբողջ տարածաշրջանի համար։
Բացի այդ, Մերձավոր Արևելքում լարվածությունը, հատկապես Իրանի շուրջ զարգացումները, կարող են դառնալ լրացուցիչ կատալիզատոր բացասական զարգացումների առումով։
«Հայաստանի համար կարևոր է կապիտալի շարժի ուղղությունը։ Վերջին տարիներին նկատվել է հոսք՝ Ռուսաստանից Հայաստան, այնուհետև՝ Դուբայ։ Նույն միտումը նկատվել է նաև ոսկու արտահանման դեպքում, որի զգալի մասը ուղղվել է Արաբական Միացյալ Էմիրություններ։ Սակայն, եթե տարածաշրջանային ռիսկերն ազդեն նաև Դուբայի ներդրումային գրավչության վրա, ապա այդ շղթայական ռեակցիան կարող է հետադարձ հարված հասցնել նաև հայկական շուկային», — ասաց փորձագետը։
Թավադյանի գնահատմամբ՝ ներկայում ձևավորվող բոլոր այս գործոնները՝ ներքին և արտաքին, կարող են փոխկապակցված ազդեցություն ունենալ և վերածվել համակարգային ճգնաժամի։ «Խնդիրը միայն անշարժ գույքի շուկան չէ։ Խոսքը ամբողջ ֆինանսական համակարգի կայունության մասին է», — եզրափակում է տնտեսագետը։